Επιστρέφοντας περπατώντας στο κέντρο σήμερα το μεσημέρι, έγινα μάρτυρας ενός περιστατικού, το οποίο θα ήθελα να μοιραστώ μαζί σας. Ομάδα τριών δημοτικών αστυνομικών (μίας γυναίκας και δύο ανδρών) προσέγγισε έναν από τους πλανόδιους μουσικούς που βρίσκονται σχεδόν καθημερινά στη Νέα Παραλία, ζητώντας του να απομακρυνθεί από τον χώρο όπου βρισκόταν (όπως και έγινε, μετά από μια διαδικασία περίπου ενός δεκαλέπτου, στη διάρκεια της οποίας μεσολάβησαν οι διαμαρτυρίες του μουσικού/τραγουδιστή και η παρέμβαση δύο περαστικών — από εκείνους που νιώθουν κοινωνική τους υποχρέωση να τοποθετούνται και να παρεμβαίνουν και σε εκείνα που γνωρίζουν και σε εκείνα που αγνοούν).
Οφείλω να πω ότι, με προσωπικά κριτήρια, ο συγκεκριμένος μουσικός (και το λέω ως καθημερινώς διερχόμενος από τη Νέα Παραλία, από το Μέγαρο Μουσικής ώς τον Λευκό Πύργο και το αντίστροφο) δεν είναι από τους χειρότερους που συχνάζουν στο θαλάσσιο μέτωπο της πόλης — επαναλαμβάνω, πάντοτε με προσωπικά κριτήρια, καθώς το γούστο είναι υποκειμενικό· αν με ρωτάτε, θεωρώ βασανιστήριο κατά των ανθρώπων τον κύριο που αναπαράγει άτεχνα τον Καζαντζίδη, δεν έχει όμως σημασία. Υπάρχει κάτι άλλο, όμως, που έχει σημασία: τόσο ο μουσικός του σημερινού περιστατικού όσο και οι περισσότεροι από τους υπόλοιπους που συχνάζουν στη Νέα Παραλία έχουν ένα κοινό στοιχείο: μεγαφωνικές εγκαταστάσεις που πολλαπλασιάζουν την ένταση της φωνής τους, έτσι ώστε να ακούγονται όχι απλώς από αυτούς που περνούν δίπλα τους, αλλά σε αρκετά μεγαλύτερη απόσταση.
Σε μεγάλες πόλεις του εξωτερικού, η μουσική στον δημόσιο χώρο (αυτό που αποκαλείται «busking/street performance») επιτρέπεται, σχεδόν πάντοτε όμως υπό συγκεκριμένους όρους. Το πλαίσιο ισορροπεί ανάμεσα στην ελευθερία της έκφρασης και την προστασία της καθημερινότητας των κατοίκων.
Ξεκινώντας από το πώς μπορεί να παίξει κάποιος μουσική σε δημόσιο χώρο, σχεδόν πάντοτε είναι απαραίτητη η άδεια ή η εγγραφή. Στις περισσότερες μεγάλες πόλεις απαιτείται δωρεάν ή χαμηλού κόστους άδεια ή προεγγραφή σε δημοτικό μητρώο καλλιτεχνών δρόμου. Στο Λονδίνο, ας πούμε, κάθε δήμος (borough) έχει δικούς του κανόνες και άδειες. Στη Νέα Υόρκη, από την άλλη, οι μουσικοί επιτρέπεται να παίζουν χωρίς άδεια σε πολλούς δημόσιους χώρους, εκτός αν χρησιμοποιείται ενισχυμένος ήχος.
Σε ό,τι έχει να κάνει με τους περιορισμούς στην ένταση ή τον εξοπλισμό, σχεδόν παντού ισχύει απαγόρευση ή αυστηρός περιορισμός των ενισχυτών, όρια στα ντεσιμπέλ και απαγόρευση γεννητριών. Για παράδειγμα, στο Παρίσι επιτρέπεται ακουστική μουσική και ο ενισχυμένος ήχος ελέγχεται αυστηρά. Την ίδια στιγμή, στο Βερολίνο ορισμένες γειτονιές είναι χαρακτηρισμένες ως «quiet zones».
Το πλαίσιο δραστηριοποίησης των μουσικών του δρόμου στο εξωτερικό περιλαμβάνει και συγκεκριμένα χρονικά όρια. Συνήθως επιτρέπονται από πρωί ώς νωρίς το βράδυ, με απαγόρευση τις ώρες κοινής ησυχίας και με όριο παραμονής στο ίδιο σημείο (κατά κανόνα, από 30 έως 60 λεπτά). Στο Άμστερνταμ, για παράδειγμα, υπάρχει χρονικός περιορισμός ανά σημείο, ώστε να μη «καταλαμβάνεται» ο δημόσιος χώρος.
Συγκεκριμένοι κανόνες ορίζουν, παράλληλα, την ελάχιστη απόσταση από κατοικίες και ευαίσθητα σημεία. Συχνά, η μουσική απαγορεύεται κοντά σε νοσοκομεία, σχολεία και εκκλησίες, μπροστά σε εισόδους κτηρίων ή καταστημάτων και σε στενούς πεζόδρομους με μεγάλη ηχορύπανση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Βαρκελώνη, όπου οι μουσικοί του δρόμου επιτρέπονται υπό πολύ συγκεκριμένους όρους και για συγκεκριμένη ώρα, λόγω υπερτουρισμού.
Ακόμη ένα θέμα αποτελεί η επιλογή του σημείου μέσω ενός συστήματος θέσεων. Σε αρκετές πόλεις υπάρχουν εγκεκριμένα σημεία, για τα οποία λειτουργεί σύστημα κλήρωσης ή onlinebooking. Για παράδειγμα, στο Δουβλίνο της Ιρλανδίας στα δημοφιλή σημεία υπάρχει τακτική εναλλαγή (rotation) για λόγους ισότητας, ενώ στην Κοπεγχάγη, στη Δανία, δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στη μη όχληση και τον σεβασμό του δημόσιου χώρου.
Τι δεν επιτρέπεται (σχεδόν οπουδήποτε); Η παρεμπόδιση της κυκλοφορίας, η επιθετική επαιτεία, η κατάληψη χώρου με μεγάλα σκηνικά και η παραβίαση πνευματικών δικαιωμάτων ή δημοτικών κανόνων.
Η φιλοσοφία πίσω από αυτό το πλαίσιο κανόνων είναι απλή: οι περισσότερες πόλεις αντιμετωπίζουν τη μουσική δρόμου ως πολιτιστικό πλεονέκτημα, όχι όμως εις βάρος της καθημερινής ζωής. Γι’ αυτό και το πλαίσιο το οποίο έχουν θεσπίσει κατοχυρώνει την ελευθερία με όρους, δεν επιβάλλει απαγόρευση.
Στην Ελλάδα βασανιζόμαστε τις τελευταίες τέσσερις δεκαετίες από τον δικαιωματισμό — θεωρούμε ότι είναι δημοκρατικό μας δικαίωμα να κάνουμε οτιδήποτε οπουδήποτε, μακριά από τις απαγορεύσεις που επιβάλλει η διελκυστίνδα «δικαιώματα — υποχρεώσεις». Η Νέα Παραλία είναι ένας πολύτιμος, ζωτικός χώρος για όλη την πόλη. Και καθένας μας πρέπει να μπορεί να τον απολαύσει χωρίς να εξαρτά αυτήν την απόλαυση από τη διακριτική ευχέρεια —ή από τα ντεσιμπέλ— του άλλου.
Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, καλή η μουσική, ακόμη καλύτερη όμως η επιβολή όρων που θα αποτρέψουν το να γίνουν δρόμοι και πλατείες πεδίο αυθαίρετης άσκησης φανταστικών δικαιωμάτων σε βάρος του κοινωνικού συνόλου.
Και κάτι ακόμη: αυτή η επιβολή των νομίμων δεν θα πρέπει να θεωρείται αυτονόητη. Ακόμη θυμάμαι προηγούμενη δημοτική αρχή που έσπευσε να απομακρύνει άρον άρον τα ελαστικά πασσαλάκια από δρόμους όπου αυτά έκαναν δουλειά, διασφαλίζοντας την ακεραιότητα των λωρίδων κυκλοφορίας, επειδή με την ύπαρξή τους συγκεκριμένη ομάδα επαγγελματιών δυσκολευόταν να χρησιμοποιήσει τον δρόμο ως χώρο στάθμευσης για τα οχήματα ανεφοδιασμού τους οποιαδήποτε ώρα και στιγμή της ημέρας τούς γούσταρε.
Είπαμε: η εφαρμογή του νόμου έχει πάντοτε κόστος γι’ αυτόν που αποφάσισε να τον επιβάλλει. Χάνεις εκείνους που πιστεύουν ότι εξελέγης για να κάνεις τα χατίρια τους και για να βλέπεις τις παρανομίες να περνούν.
Κερδίζεις όμως όλους τους υπόλοιπους. Και αυτοί είναι οι περισσότεροι.
