Ημέρα μνήμης αλλά και δικαίωσης χαρακτήρισαν τη σημερινή εκπρόσωποι της Πολιτείας και της πόλης, που συγκεντρώθηκαν το μεσημέρι στην πλατεία Ελευθερίας μαζί με πολίτες της Θεσσαλονίκης, για να τιμήσουν τα θύματα του ναζισμού. Ακολούθησε πορεία μέχρι τον Παλαιό Σιδηροδρομικό Σταθμό, απ’ όπου αναχώρησαν οι συρμοί για τα ναζιστικά στρατόπεδα του θανάτου στη διάρκεια της κατοχής, στον χώρο όπου προορίζεται να ανεγερθεί το Μουσείο Ολοκαυτώματος.
Η φετινή συγκέντρωση μνήμης στην πλατεία Ελευθερίας συμπίπτει και με την έναρξη των εργασιών διαμόρφωσης της «νέας» πλατείας Ελευθερίας ως Πάρκου Μνήμης, το οποίο, σύμφωνα με το χρονοδιάγραμμα, θα αποδοθεί στους πολίτες σε δεκατέσσερις μήνες. Το έργο, προϋπολογισμού €6,333 εκατ. με τον τίτλο «Βιοκλιματική ανάπλαση της πλατείας Ελευθερίας» χρηματοδοτήθηκε από το Πράσινο Ταμείο (100%), με δικαιούχο τον δήμο Θεσσαλονίκης.
Ο δήμαρχος Θεσσαλονίκης, Στέλιος Αγγελούδης, ο πρόεδρος της Ισραηλιτικής Κοινότητας, Δαβίδ Σαλτιέλ, και η επιζήσασα του Ολοκαυτώματος Λόλα Άντζελ, μαζί με τα παιδιά και τα εγγόνια της, έκαναν τα αποκαλυπτήρια της αφιερωματικής πλάκας που υπενθυμίζει ότι το έργο της πλατείας ξεκίνησε κατά τη θητεία του δημάρχου Στέλιου Αγγελούδη στις 15 Μαρτίου 2026, «83 χρόνια μετά την αναχώρηση του πρώτου συρμού για το Άουσβιτς-Μπίρκεναου».
Η εκδήλωση πραγματοποιήθηκε σε ιδιαίτερα φορτισμένο κλίμα, στον τόπο όπου πριν από 83 χρόνιαγράφτηκε μία από τις πιο σκοτεινές σελίδες της ιστορίας της πόλης. Στην ίδια πλατεία, στις 11 Ιουλίου 1942, περίπου 9.000 Εβραίοι άνδρες της Θεσσαλονίκης συγκεντρώθηκαν από τις ναζιστικές δυνάμεις κατοχής, υπέστησαν δημόσιους εξευτελισμούς και καταγράφηκαν για καταναγκαστική εργασία. Το γεγονός έμεινε γνωστό ως «Μαύρο Σάββατο». Από αυτήν την ημέρα ξεκίνησε, ουσιαστικά, το σχέδιο εκτοπισμού και εξόντωσης της εβραϊκής κοινότητας της πόλης, που κατέληξε στον αφανισμό περίπου 50.000 ανθρώπων.
Στις ομιλίες που ακολούθησαν, ο δήμαρχος Θεσσαλονίκης τόνισε τον ιστορικό συμβολισμό της στιγμής, υπογραμμίζοντας ότι η μετατροπή της πλατείας σε Πάρκο Μνήμης αποτελεί πράξη ιστορικής δικαιοσύνης: «Νομίζω πως σήμερα είναι μια ημέρα δικαίωσης. Είναι μια μέρα για την οποία η ιστορία θα γράψει ότι αποτελεί μια νίκη για τη Θεσσαλονίκη, για την απόδοση στους πολίτες ενός ακόμη δημόσιου χώρου, της πλατείας Ελευθερίας, ενός από τους σημαντικότερους και ιστορικότερους δημόσιους χώρους της πόλης, που θα είναι χώρος πρασίνου αλλά και χώρος μνήμης», ανέφερε ο Στέλιος Αγγελούδης.
Ο δήμαρχος έκανε ιδιαίτερη αναφορά στον πρώην δήμαρχο της πόλης, Γιάννη Μπουτάρη, αναγνωρίζοντας τη συμβολή του στην πρωτοβουλία για την ανάπλαση της πλατείας: «Πριν ξεκινήσω θα ήθελα την οφειλόμενη τιμή σε έναν καλό φίλο που δεν είναι σήμερα μαζί μας, παρότι θα το ήθελε: στον πρώην δήμαρχο Γιάννη Μπουτάρη. Υλοποιούμε σήμερα τη δική του ιδέα, τη δική του αρχή, για να είμαστε σήμερα εδώ» σημείωσε, προσθέτοντας ότι «η πόλη κερδίζει το δικαίωμα να κοιτάξει ξανά στα μάτια τους 9.000 συμπολίτες μας, Έλληνες Εβραίους, που εκείνο το Μαύρο Σάββατο του Ιουλίου του 1942 υπέστησαν εξευτελισμούς σε αυτόν τον τόπο μαρτυρίου».
Παράλληλα, ο δήμαρχος τόνισε ότι το Πάρκο Μνήμης θα λειτουργεί —παρά την αντίθετη άποψη όσων, όπως είπε, δεν ήθελαν να γίνει το έργο— ως ζωντανή υπενθύμιση της ιστορικής αλήθειας: «Το Πάρκο Μνήμης στην πλατεία Ελευθερίας θα είναι εδώ, στην καρδιά της πόλης, για να θυμίζει και να διδάσκει. Να θυμίζει στις νέες γενιές ότι αυτό το ζωντανό κομμάτι της ταυτότητας της Θεσσαλονίκης διώχθηκε και εξοντώθηκε, αλλά και να μας υπενθυμίζει ότι ο φασισμός είναι ο χειρότερος εχθρός και ότι η γνώση της ιστορίας είναι το ισχυρότερο ανάχωμα απέναντι στη ρητορική του μίσους».
Από την πλευρά του, ο πρόεδρος της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης (και του Κεντρικού Ισραηλιτικού Συμβουλίου Ελλάδος), Δαβίδ Σαλτιέλ, στάθηκε ιδιαίτερα στη σημασία της ιστορικής μνήμης και στη σύνδεση της πόλης με το παρελθόν της: «Αν υπάρχουν κάποιες τοποθεσίες στην πόλη που συνδέονται άμεσα και με ιδιαίτερο συμβολικό βάρος με τα ιστορικά γεγονότα που οδήγησαν στην απώλεια σχεδόν του 96% των μελών της κοινότητας, μία από αυτές είναι η πλατεία Ελευθερίας», τόνισε. Υπογράμμισε, παράλληλα, ότι το έργο του Πάρκου Μνήμης αποτελεί σημαντικό βήμα για την ανάδειξη της ιστορίας της πόλης: «Σήμερα, στον ίδιο τόπο, η Θεσσαλονίκη αποφασίζει όχι να ξανανοίξει πληγές, αλλά να δώσει μορφή στη μνήμη, μετατρέποντας το τραύμα σε δύναμη και τη θλίψη σε προοπτική».
Ο κ. Σαλτιέλ έκανε ειδική αναφορά στη συμβολή του δημάρχου Θεσσαλονίκης στην υλοποίηση του έργου, λέγοντας: «Ο δήμαρχός μας, ο Στέλιος Αγγελούδης, το προανήγγειλε, εξασφάλισε τους πόρους, επέμεινε για την υπέρβαση των εμποδίων και πέτυχε να το φέρει στην αφετηρία του». Παράλληλα, σημείωσε ότι η πρωτοβουλία αποτελεί και μια δικαίωση για τον πρώην δήμαρχο της πόλης: «Είναι ταυτόχρονα και μια δικαίωση για τον αείμνηστο Γιάννη Μπουτάρη, που τόσο προσπάθησε για να δείξει στην πόλη του ότι η μνήμη δεν αφορά μόνο στην κοινότητα αλλά αφορά όλους μας».
Ο πρόεδρος της Ισραηλιτικής Κοινότητας τόνισε, ακόμη, ότι ο χώρος θα λειτουργεί ως σημείο περισυλλογής για τις επόμενες γενιές: «Όσοι περνούν από εδώ, ιδίως οι νέοι, να μπορούν να σταθούν για λίγο, να διαβάσουν, να αναρωτηθούν τι συνέβη κάποτε σε αυτήν την πλατεία και τι σημαίνει αυτό για το σήμερα».
Η Λόλα Άντζελ διηγήθηκε στους δημοσιογράφους με συγκίνηση την περιπέτεια της οικογένειάς της, που συνελήφθη στην Αθήνα στη διάρκεια της Κατοχής και μεταφέρθηκε στο στρατόπεδο Μπέργκεν Μπέλζεν. Ήταν έξι ετών και επιβίωσε από βασανιστήρια, στερήσεις και κακουχίες — και, όπως λέει, «νίκησε τον Χίτλερ», επιστρέφοντας και συνεχίζοντας τη ζωή της, περιβαλλόμενη από την αγάπη των παιδιών και των εγγονών της. Το μήνυμα που στέλνει είναι «ποτέ ξανά», αλλά και «ποτέ πια πόλεμος», τονίζοντας ότι οι άνθρωποι έχουν το δικαίωμα να ζουν με ειρήνη.
Η δημιουργία του Πάρκου Μνήμης, σε συνδυασμό με την ανέγερση του Μουσείου Ολοκαυτώματος στη Θεσσαλονίκη, φιλοδοξεί να αποτελέσει έναν νέο μνημονικό άξονα για την πόλη, αναδεικνύοντας την πολυπολιτισμική της ιστορία και τη βαθιά σχέση της με την εβραϊκή κοινότητα.
Η νέα εικόνα της πλατείας
Το ηλιακό ρολόι και η δημόσια, υπαίθρια οθόνη, η ανάδειξη του βυζαντινού τείχους και τα επιδαπέδια φωτιστικά σώματα είναι μεταξύ των στοιχείων που συμβάλλουν στην αλλαγή εικόνας στην πλατεία Ελευθερίας, που σχεδιάζεται ώστε να αποτελέσει (και) τόπο μνήμης των Εβραίων της Θεσσαλονίκης.
Η πλατεία Ελευθερίας καλύπτει επιφάνεια 7 στρεμμάτων, ενώ η συνολική έκταση του χώρου που περιβάλλεται από τις προσόψεις των κτηρίων γύρω από την πλατεία είναι 11,4 στρέμματα. Το 2012 προκηρύχθηκε αρχιτεκτονικός διαγωνισμός για την ανάπλασή της, στον οποίο το πρώτο βραβείο κέρδισαν οι αρχιτέκτονες Θεμιστοκλής Χατζηγιαννόπουλος και Κωνσταντίνος Χαραλαμπίδης, που συνέταξαν τη μελέτη του έργου.
Η πρόταση των μελετητών αποσκοπεί στη δημιουργική ανάδειξη του σημαντικότατου ιστορικού φορτίου που ενυπάρχει στον χώρο και, παράλληλα, στη μετατροπή της σε μια πραγματικά ελκυστική πλατεία για τους πολίτες. Στο πλαίσιο αυτό, επιχειρεί να αναδείξει την εγκλωβισμένη και ξεχασμένη ιστορικότητα του χώρου με χειρισμούς εύληπτους, κατανοητούς και χρηστικούς.
Το μνημείο Ολοκαυτώματος
Η πλατεία Ελευθερίας αποτελεί τόπο μαρτυρίου για τους Εβραίους της Θεσσαλονίκης, καθώς είναι ο χώρος όπου τον Ιούλιο του 1942 διατάχθηκε να συγκεντρωθούν όλοι οι Εβραίοι άνδρες, ηλικίας από 18 ώς 45 ετών.
Το μνημείο του Ολοκαυτώματος, το οποίο τοποθετήθηκε στην πλατεία Ελευθερίας προς τιμήν των 50.000 Εβραίων της Θεσσαλονίκης που μαρτύρησαν στα ναζιστικά στρατόπεδα, σήμερα παραμένει κατ’ ουσίαν αθέατο. Στο πλαίσιο της ανάπλασης, το μνημείο θα μεταφερθεί σε νέα, περίοπτη θέση, ενώ θα αναδειχθεί περαιτέρω και κατά τη διάρκεια της νύχτας, με την τοποθέτηση ειδικής φωτιστικής εγκατάστασης.
Το βυζαντινό τείχος
Αποτελούσε το όριο μεταξύ της πόλης (στεριάς) και της θάλασσας, σήμερα ωστόσο βρίσκεται κάτω από την επιφάνεια του εδάφους. Οι μελετητές προτείνουν την ανάδειξή του, χωρίς ωστόσο αυτό να σημαίνει ότι η πλατεία θα μετατραπεί σε αρχαιολογικό χώρο – αντιθέτως, διευκρινίζεται σε όλους τους τόνους ότι η πλατεία θα διατηρήσει τον ενιαίο χαρακτήρα της.
Το «ηλιακό ρολόι» και η υπαίθρια οθόνη
Σύμφωνα με τους αρχιτέκτονες, η ανάδειξη των ιστορικών γεγονότων της πλατείας θα πραγματοποιηθεί με μια διαχείριση που υπερβαίνει τα όρια ενός μνημείου ή μιας επιγραφής: «Η κοσμικής διάστασης υπόμνησή τους», εξηγούν, «θα πραγματοποιείται μέσω μιας στήλης που λειτουργεί ως ‘επιλεκτικό ηλιακό ρολόι’, επιτρέποντας στις ακτίνες του ηλίου να στοχεύουν αποκλειστικά και με απόλυτη ακρίβεια (ημέρας και ώρας) σημεία-μνημεία των ιστορικών γεγονότων, που επισημαίνονται στο δάπεδο της πλατείας».
Ταυτόχρονα, αυτή η εγκατάσταση θα είναι και μια δημόσια, υπαίθρια οθόνη (φωτεινός πίνακας τεχνολογίας LED info board), που θα παρέχει διαρκώς πληροφορίες για τα τρέχοντα στην πόλη: «Με αυτόν τον τρόπο, η εγκατάσταση παραμένει ένα πιστό εργαλείο επισήμανσης της ιστορίας σε χρόνο παρελθόντα, παρόντα και μέλλοντα» σημειώνεται στη μελέτη.
Τα φωτιστικά σώματα
Η αρχική πλατεία καταλάμβανε ένα μικρό, μόλις, τμήμα του σημερινού ελεύθερου χώρου, αποτελώντας στην ουσία μια διαπλάτυνση της οδού Ελευθερίου Βενιζέλου στην απόληξή της προς τη θάλασσα (το υπόλοιπο τμήμα του συγκεκριμένου χώρου αποτελούσε μέρος του αστικού ιστού της Θεσσαλονίκης).
Στην πρόταση, η υπόμνηση του γεγονότος αυτού υλοποιείται με την τοποθέτηση επιδαπέδιων φωτιστικών σωμάτων που ακολουθούν με ακρίβεια τις αρχικές χαράξεις των δρόμων και των κτηρίων. Τα ενδοδαπέδια φωτιστικά σώματα (τύπου walk over) δημιουργούν, με τη στοχευμένη δέσμη τους, ένα φωτεινό «πέπλο» πάνω από τον χώρο της πλατείας. Συμπληρωματικά χρησιμοποιούνται φωτιστικά σώματα σε στύλους, που τοποθετούνται επίσης στο περίγραμμα των παλαιών οικοδομικών τετραγώνων της πλατείας, με στόχο την περαιτέρω, επιθυμητή διάχυση του τεχνητού φωτισμού.
Το πράσινο
Στη νέα πλατεία Ελευθερίας που θα δημιουργηθεί θα κυριαρχούν το πράσινο και τα ψηλά δέντρα, όπως προβλέπεται και από τις προτάσεις στις οποίες κατέληξαν οι μελετητές για τη βιοκλιματική ανάπλαση του χώρου.
Ο χώρος της πλατείας θα διαμορφωθεί με ενιαία δαπεδόστρωση από το μέτωπο των κτηρίων στα ανατολικά μέχρι τη δυτική πλευρά και από το βόρειο μέτωπο ώς τη θάλασσα. Η μικρή υψομετρική διαφορά που υπάρχει προς την οδό Μητροπόλεως εμφανίζεται εντονότερη στη γραμμή του αρχαίου τείχους. Στο σημείο αυτό προβλέπεται να οργανωθεί η ζώνη των καθιστικών, η οποία θα βρίσκεται κάτω από τα δέντρα και θα έχει θεατρική διάταξη προς τη θάλασσα. Το κεντρικό τμήμα της πλατείας προς τη λεωφόρο Νίκης παραμένει ελεύθερο από φυτεύσεις και ανοίγεται προς τη θάλασσα.
Γιατί όχι υπόγειο πάρκινγκ;
Η ιδέα αυτή μάλλον αποδείχθηκε θνησιμαία, σύμφωνα με παράγοντες που είναι σε θέση να γνωρίζουν λεπτομέρειες της υπόθεσης. Κύριο πρόβλημα, η εξαιρετική εγγύτητα του σημείου στη θάλασσα, αλλά και ο υψηλός υδροφόρος ορίζοντας.
Πρακτικά, οι συνθήκες αυτές σημαίνουν ότι οι τεχνικές απαιτήσεις του έργου ήταν εξαιρετικά μεγάλες – να κατασκευάσεις έναν υπόγειο χώρο στάθμευσης τόσο κοντά στο νερό, με τον υδροφόρο ορίζοντα λίγα μέτρα κάτω από την επιφάνεια του εδάφους. Οι συγκεκριμένες συνθήκες (που εύκολα θα μπορούσαν να ανεβάσουν το κόστος κατασκευής ακόμη και στα 30-40 εκατ. ευρώ) σήμαιναν, πρακτικά, ότι πολύ δύσκολα θα μπορούσε να βρεθεί τεχνική εταιρεία πρόθυμη να αναλάβει η ίδια το οικονομικό βάρος της κατασκευής, με αντάλλαγμα τη μακροχρόνια εκμετάλλευση του έργου (μέσω παραχώρησης), καθιστώντας επιβεβλημένη την ανάγκη χρηματοδότησής του με ένα εξαιρετικά υψηλό ποσό από το πρόγραμμα δημοσίων επενδύσεων. Και κάπως έτσι, το υπόγειο πάρκινγκ στην πλατεία Ελευθερίας παραπέμφθηκε οριστικά στις ελληνικές καλένδες.
