Στον αριθμό 13 της οδού Μητροπολίτου Αγαθαγγέλου, στην καρδιά του ιστορικού κέντρου της Δράμας, υπάρχει ένα κτήριο που μοιάζει να κρατά μέσα του την ανάσα άλλων εποχών. Εκεί όπου κάποτε έσφυζε η Νέα Αγορά της πόλης στα χρόνια του Μεσοπολέμου, σήμερα στεγάζεται η GALLERY13 – ένας πολιτιστικός σταθμός μέσα στο αστικό τοπίο. Ένας χώρος αφιερωμένος στο χαρτί, το σχέδιο, τη χαρακτική και, κυρίως, στο βιβλίο.
Στην πραγματικότητα, δεν πρόκειται απλώς για γκαλερί: είναι ένα ζωντανό εργαστήρι τέχνης, στον επάνω όροφο του οποίου λειτουργεί ένα καλλιτεχνικό βιβλιοδετείο – ένα από τα ελάχιστα του είδους στην Ελλάδα, αφιερωμένο στην αναβίωση της παραδοσιακής τέχνης της βιβλιοδεσίας ή, αλλιώς, της σταχώσεως, όπως αποκαλούταν στα βυζαντινά χρόνια.
«Η βιβλιοδεσία δεν είναι απλώς μια τεχνική κατασκευής. Είναι μια τελετουργία σεβασμού προς το ίδιο το βιβλίο», εξηγεί στο Citymag ο Δημήτρης Γούδας, ιδρυτής της GALLERY13 και εμψυχωτής αυτού του μοναδικού εγχειρήματος, καθώς μας ξεναγεί στον φωτεινό, λιτά διαμορφωμένο χώρο του εργαστηρίου. Το βλέμμα του διατρέχει με φροντίδα τα εργαλεία του βιβλιοδέτη: βελόνες, νήματα, πρέσες,δέρματα και χαρτιά – όλα τοποθετημένα με την τάξη που επιβάλλει μια δουλειά ακριβείας.
«Η ‘στάχωση’, όπως τη έλεγαν στα χρόνια του Βυζαντίου, ήταν η τέχνη που έδινε στο βιβλίο σώμα και διάρκεια. Μετά τα ειλητάρια του αρχαίου κόσμου, γεννήθηκε ο χριστιανικός κώδικας, ο πρόγονος της σημερινής μορφής του βιβλίου. Οι βιβλιοδέτες της εποχής χρησιμοποιούσαν νήματα και ραφές ανάμεσα στα τετράδια, ξύλινες πινακίδες, κεφαλάρια – όλα δεμένα πάνω στο σώμα του βιβλίου. Ήταν αντικείμενα γνώσης και αισθητικής, λειτουργικά και ανθεκτικά στον χρόνο», εξηγεί.
Η φωνή του μαλακώνει, καθώς αγγίζει ένα χειρο- ποίητο βιβλίο: «Το βιβλίο δεν είναι μόνο φορέας γνώσης. Είναι αντικείμενο μνήμης. Το δένεις, για να κρατήσεις ζωντανό κάτι που δεν πρέπει να ξεχαστεί». Κάθε του λέξη χτίζει μία γέφυρα ανάμεσα στο τότε και το τώρα. Επειδή, όπως παρατηρεί, αν και από το χειρόγραφο περάσαμε στο ψηφιακό αρχείο και η πληροφορία μεταδίδεται σήμερα με πρωτοφανή ταχύτητα, το βιβλίο ως φυσικό αντικείμενο δείχνει να χάνει τη θέση και τη βαρύτητά του. «Η ποιότητα της κατασκευής του έχει αλλοιωθεί σημαντικά. Σε πολλές περιπτώσεις έχει χάσει τη φυσική του μορφή – τη δύναμη τού να υπάρχει, να κρατιέται, να ξεφυλλίζεται».
Το βιβλιοδετείο του Δημήτρη Γούδα δεν λειτουργεί από νοσταλγία. Είναι μια συνειδητή επιλογή πολιτισμικής αντίστασης – μια προσπάθεια να παραμείνει ζωντανή μια τέχνη που ισορροπεί ανάμεσα στη λειτουργικότητα και την ομορφιά. «Η τέχνη της βιβλιοδεσίας είναι όπως η μουσική με παρτιτούρα», υποστηρίζει. «Έχει ρυθμό, απαιτεί ακρίβεια και, πάνω απ’ όλα, σεβασμό στο υλικό».
Η GALLERY13 αντιμετωπίζει το βιβλίο όχι μόνον ως αποθετήριο περιεχομένου, αλλά και ως εικαστικό γεγονός. Εδώ, το χαρτί δεν είναι απλώς υπόστρωμα· είναι φορέας δημιουργίας. Η συνύπαρξη σχεδίου, χαρακτικής, υδατογραφίας και βιβλιοδεσίαςσυνθέτει έναν χώρο που αναπνέει με ρυθμό παλιό και σύγχρονο μαζί — έναν τόπο όπου το βιβλίο ξαναβρίσκει την ψυχή του.
Καθώς το φως πέφτει στις παλιές στέγες της πόλης, μπαίνει από τα παράθυρα του εργαστηρίου και λούζει τα χέρια του βιβλιοδέτη. Είναι μια σπάνια εικόνα, σχεδόν ποιητική. Σε έναν κόσμο που ολοένα και περισσότερο στρέφεται στο ψηφιακό, η πράξη της βιβλιοδεσίας μοιάζει με πράξη βαθιάς ουσίας. Όχι ενάντια στην εξέλιξη, αλλά υπέρ της συνέχειας. Επειδή, όπως λέει και ο Δημήτρης Γούδας με στοχασμό, «η παράδοση δεν είναι κάτι στατικό. Είναι το εργαλείο μας, για να δώσουμε μορφή στο μέλλον».
Ονειροφάγος βιβλίων και ιδεών
Σε μια εποχή που το βιβλίο κινδυνεύει να γίνει απλώς δεδομένο και όχι αντικείμενο πολιτισμού, ο Δημήτρης Γούδας επανέρχεται, για να υπενθυμίσει τη βαθύτερη ουσία του: ένα έργο τέχνης, μια πράξη στοχασμού, μια γέφυρα μνήμης και δημιουργίας.
Στο πλαίσιο αυτό, στα τέλη Μαΐου του 2025 θα πραγματοποιηθεί στη GALLERY13 η παρουσίαση-έκθεση του εικαστικού βιβλίου Baku, με σημείο αναφοράς τον διδακτικό ιαπωνικό μύθο τού Μπακού, έτσι όπως καταγράφηκε από τον ιρλανδοελληνικής καταγωγής Λευκάδιο Χερν («Ο Ονειροφάγος»), έναν από τους σημαντικότερους συγγραφείς της ιαπωνικής ιστορίας.
Το πρότζεκτ του εικαστικού βιβλίου Baku αφορά στη συνεργασία της GALLERY13 με το Εργαστήριο Χαρακτικής & Εικαστικών Εκτυπώσεων της Σχολής Καλών Τεχνών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, το οποίο διευθύνει ο επίκουρος καθηγητής Ιωάννης Μπελιμπασάκης. Στόχος είναι η υλοποίηση και προώθηση ενός χειροποίητου καλλιτεχνικού βιβλίου μικρής μορφής (39 βιβλίων/τυπωμάτων), με βιβλιοδετημένα έργα παραδοσιακής τεχνικής. Το βιβλίο τελεί υπό την αιγίδα της ιαπωνικής πρεσβείας στην Αθήνα, όπως και η έκθεση, η οποία τελεί, επίσης, υπό την αιγίδα του υπουργείου Πολιτισμού.
Ο μύθος του Μπακού περιγράφει ένα πλάσμα της ιαπωνικής μυθολογίας που καταβροχθίζει τα κακά όνειρα. Σύμφωνα με τον μύθο, μετά τη δημιουργία του κόσμου, τα μέλη της ιαπωνικής χίμαιρας δημιούργησαν το Μπακού από υπολείμματα άλλων ζώων. Όποιος βλέπει κακό όνειρο, καλείται να πει τρεις φορές «Μπακού, φάε το όνειρό μου», ώστε να απαλλαγεί. Το κάλεσμα, όμως, πρέπει να γίνεται με μέτρο, καθώς το Μπακού μπορεί να καταβροχθίσει και τις ελπίδες και τις επιθυμίες, αφήνοντας τον άνθρωπο άδειο.
Η μορφή του Μπακού απαντά συχνά στη λαογραφία και την τέχνη της Ιαπωνίας, σε παιδικές ιστορίες και φυλαχτά για ήσυχο ύπνο. Στα τέλη της περιόδου Μέιτζι (1868-1912), ο Λευκάδιος Χερν ενσωμάτωσε τον Μπακού στην αφήγησή του για τον «Ονειροφάγο», αναδεικνύοντας την έννοια της φιλαυτίας και, εν τέλει, την ανάγκη του ανθρώπου να τιθασεύσει τους φόβους και τα πάθη του.
Με δράσεις όπως αυτή η έκθεση, θα έλεγε κάποιος ότι ο Δημήτρης Γούδας δεν κατασκευάζει απλώς βιβλία. Κατασκευάζει μικρές, εύθραυστες μηχανές ανάσας. Για να διασώσουμε όσα δεν γράφονται εύκολα — αλλά ούτε ξεχνιούνται.
