Με μεγάλη επιτυχία πραγματοποιήθηκε η πρώτη διαδικτυακή live συζήτηση του online 22ου Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, στην οποία συμμετείχαν ο φημισμένος βρετανός πολεμικός ανταποκριτής Ρόμπερτ Φισκ και ο Γιουνγκ Τσανγκ, σκηνοθέτης τού ντοκιμαντέρ «Αυτό δεν είναι ταινία», χθες Πέμπτη 21 Μαΐου το βράδυ, στο κανάλι τού φεστιβάλ στο YouTube.
Το ντοκιμαντέρ, που συμμετέχει στο πρόγραμμα της φετινής διοργάνωσης, παρακολουθεί από απόσταση αναπνοής τον Ρόμπερτ Φισκ επί το έργον, καθώς ρίχνεται με πάθος στο επίμονο και επίπονο κυνήγι της αλήθειας.
Τον λόγο πήρε αρχικά η συντονίστρια της συζήτησης, Γκέλυ Μαδεμλή, η οποία καλωσόρισε θερμά τους δύο συνομιλητές, δίνοντας τη σκυτάλη στη γενική διευθύντρια του Φεστιβάλ, Ελίζ Ζαλαντό. Η κυρία Ζαλαντό, αφού ευχαρίστησε θερμά τους δύο προσκεκλημένους τού φεστιβάλ, στάθηκε στην πολύτιμη παρακαταθήκη τής επαγγελματικής σταδιοδρομίας τού Ρόμπερτ Φισκ, που πρεσβεύει τις πατροπαράδοτες αξίες τής δημοσιογραφικής έρευνας, οι οποίες αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη σημασία στη σημερινή εποχή των fake news και της παραπληροφόρησης. Επιπλέον, δεν παρέλειψε να ευχαριστήσει τον Γιουνγκ Τσανγκ για τη συμμετοχή του στο πρότζεκτ «Χώροι», που οργάνωσε το φεστιβάλ στη διάρκεια της καραντίνας, υπενθυμίζοντας στο κοινό που παρακολουθούσε τη συζήτηση ότι η μικρού μήκους ταινία τού καναδού σκηνοθέτη είναι διαθέσιμη στο κανάλι του φεστιβάλ στο YouTube.
Αναζητώντας την αθέατη αλήθεια
Μιλώντας αρχικά για το πώς προέκυψε η πρώτη σπίθα, που οδήγησε στη δημιουργία τού «This Is Not a Movie», ο Γιουνγκ Τσανγκ ανέφερε ότι παρακολουθούσε την αρθρογραφία τού Ρόμπερτ Φισκ ήδη από την εποχή που ήταν φοιτητής στο πανεπιστήμιο: «Η διεισδυτική ματιά τού Φισκ με βοήθησε να ξεδιαλύνω πολλές από τις απορίες που μου είχαν δημιουργηθεί μετά την 11η Σεπτεμβρίου, καθώς είχα μια πολύ συγκεχυμένη εικόνα για το γεωπολιτικό τοπίο στη Μέση Ανατολή. Παρακολουθώντας από κοντά τις αμερικανικές προεδρικές εκλογές τού 2016, εξεπλάγην με τη νίκη τού Ντόναλντ Τραμπ, καθώς όλα τα γνωστά και παραδοσιακά μέσα μαζικής ενημέρωσης θεωρούσαν εξωφρενικό ένα τέτοιο σενάριο. Τότε αντιλήφθηκα ότι με ενδιαφέρουν φωνές σαν του Ρόμπερτ, ο οποίος δεν στέκεται στα προφανή, αλλά αναζητεί την αθέατη αλήθεια».
Μάλιστα, εξομολογήθηκε στο κοινό τού φεστιβάλ ότι ήταν αρκετά φοβισμένος ενόψει της πρώτης συνάντησής του με τον Ρόμπερτ Φισκ, πιστεύοντας πως θα αντικρίσει έναν άνθρωπο απρόσιτο και αυστηρό: «Όταν όμως ταξίδεψα στη Βηρυτό, με περίμενε μια έκπληξη. Ο Ρόμπερτ αποδείχτηκε πνευματώδης, εξωστρεφής και πολύ προσιτός», δήλωσε χαρακτηριστικά.
«Ένας αληθινός ερευνητής»
Περιγράφοντας την πρώτη γνωριμία με τον Γιουνγκ Τσανγκ, ο Ρόμπερτ Φισκ ανέφερε ότι του προξένησε ευθύς εξαρχής θετική εντύπωση για δύο βασικούς λόγους: «Πρώτα απ’ όλα, δεν είχε το συνηθισμένο τουπέ και ύφος που έχουν κατά κανόνα οι σκηνοθέτες. Δεύτερον, δεν συμπεριφερόταν όπως οι περισσότεροι δυτικοί δημοσιογράφοι που έρχονται στη Μέση Ανατολή, έχοντας την εντύπωση ότι γνωρίζουν την κατάσταση καλύτερα από τους κατοίκους αυτών των χωρών, τους οποίους και θέλουν να ‘διαφωτίσουν’ για το τι συμβαίνει πραγματικά στον ίδιο τους τον τόπο. Ένας αληθινός ερευνητής, είτε γυρίζει ταινίες είτε γράφει άρθρα, πρέπει να ακούει προσεκτικά τους ανθρώπους. Ο Γιουνγκ έκανε ακριβώς αυτό», σχολίασε ο Ρόμπερτ Φισκ, επαινώντας τη στάση τού καναδού σκηνοθέτη.
Η σημασία των ορίων και των κανόνων σε μια συνεργασία
Αμέσως μετά, απαντώντας σε ερώτηση για το πώς κύλησε η μεταξύ τους συνεργασία, οι δύο ομιλητές τόνισαν τον αμοιβαίο σεβασμό που είχαν ο ένας απέναντι στη δουλειά τού άλλου, ενώ υπογράμμισαν τη σημασία τής θέσπισης ορίων και κανόνων σε ένα τόσο απαιτητικό και δύσκολο εγχείρημα.
Ο Ρόμπερτ Φισκ επεσήμανε ότι είχε καταστήσει από την πρώτη στιγμή σαφές ότι, για να υπάρξει μια αίσθηση αυθεντικότητας στην ταινία, ο ίδιος θα έπρεπε να κινείται ελεύθερα και ανεμπόδιστα στην έρευνά του, χωρίς να δεσμεύεται από την ύπαρξη της κάμερας: «Αυτό που εξήγησα στον Γιουνγκ –και το κατάλαβε με τη μία– ήταν ότι δεν θα διέκοπτα ποτέ αυτό που κάνω, ακόμη κι αν η κάμερα εκείνη τη στιγμή δεν με τραβούσε ή αν το πλάνο δεν ήταν το επιθυμητό. Εγώ συνεχίζω την πορεία μου και ο Γιουνγκ καταγράφει ό,τι προλαβαίνει και μπορεί», εξήγησε σχετικά.
Αντιστοίχως, ο σκηνοθέτης επεσήμανε ότι ο Ρόμπερτ Φισκ δεν παρενέβη σε οποιαδήποτε στιγμή στη δημιουργική διαδικασία, παρέχοντας στον ίδιο πλήρη ελευθερία ως προς τη διαχείριση του κινηματογραφικού υλικού: «Η κάμερα ακολουθούσε τον Ρόμπερτ σε ό,τι έκανε – μάλιστα, υπήρξε κι ένα αρκετά περιπετειώδες περιστατικό, με ένα κυνηγητό με αμάξι, όταν πήραμε στο κατόπι ένα φορτηγό. Δυστυχώς, οι σκηνές από αυτό το συμβάν δεν ‘έδεναν’ με το υπόλοιπο υλικό και αναγκαστήκαμε, με πόνο καρδιάς οφείλω να πω, να τις αφαιρέσουμε από το τελικό cut», ανέφερε σχετικά ο Γιουνγκ Τσανγκ, συμπληρώνοντας ότι ένα απόσπασμα από αυτήν την καταδίωξη είναι διαθέσιμο στον ιστότοπο της εφημερίδας «The Independent», όπου έχουν δημοσιευτεί τρία άρθρα με τα «παρασκήνια» του «This Is Not a Movie».
Στη συνέχεια, οι δύο ομιλητές ανέλυσαν τις μεθόδους με τις οποίες προσεγγίζουν το αντικείμενό τους και προσπαθούν να φέρουν στο προσκήνιο την αλήθεια μέσα από το έργο τους: «Κατά τη γνώμη μου, είναι αδύνατον να μιλήσεις για τα οδυνηρά γεγονότα που έχει βιώσει και εξακολουθεί να βιώνει η Μέση Ανατολή, αν δεν μπεις στη διαδικασία να συναισθανθείς την τραγωδία, τον πόνο, τον θυμό και την αδικία που βασανίζουν αυτούς τους ανθρώπους. Πολλές φορές, για να καταφέρω να κάνω τους ανθρώπους να ανοιχτούν, επιστρατεύω ένα ιδιόρρυθμο χιούμορ, το οποίο πολύ συχνά μπορεί να παρεξηγηθεί. Ευτυχώς, πολύ γρήγορα διαπίστωσα ότι λειτουργούμε στο ίδιο μήκος κύματος με τον Γιουνγκ», ανέφερε ο Ρόμπερτ Φισκ.
Παράλληλα, επεσήμανε μια κομβική διαφορά όσον αφορά τη συμπεριφορά των ανθρώπων στη Μέση Ανατολή σε σύγκριση με τις ΗΠΑ ή την Ευρώπη: «Εδώ, οι άνθρωποι επιζητούν την ευκαιρία να μιλήσουν σε έναν δημοσιογράφο, ακόμη και στις πιο επώδυνες στιγμές. Πιστεύουν με αυτόν τον τρόπο ότι θα βοηθήσουν να μαθευτεί η αλήθεια και να επανορθωθούν οι αδικίες που έχουν υποστεί», συμπλήρωσε.
Από την πλευρά του, ο Γιουνγκ Τσανγκ υπογράμμισε ότι η κάμερα είναι ένα πανίσχυρο εργαλείο, το οποίο –όπως ακριβώς και η δημοσιογραφία– οφείλει να σεβαστεί ορισμένους κανόνες δεοντολογίας και να παρατηρεί ασταμάτητα τα όσα συμβαίνουν στο βεληνεκές της: «Οφείλεις να είσαι ανοιχτός σε κάθε πιθανή εξέλιξη, να επιτρέπεις στο αντικείμενο της ιστορίας σου, όπως ήταν ο Ρόμπερτ στην προκειμένη περίπτωση, να ακολουθήσει τη δική του, ανεξάρτητη πορεία. Όταν εστιάζεις την προσοχή σου σε ένα άτομο, είναι υποχρέωσή σου να έχεις προετοιμαστεί κατάλληλα, να έχεις έρθει ‘διαβασμένος’ και, όπως προανέφερα, να έχεις πάντα κατά νου πως πρόκειται για μια ανοιχτή και διαρκώς μεταβαλλόμενη διαδικασία», δήλωσε χαρακτηριστικά ο σκηνοθέτης της ταινίας.
Ακολούθως, οι δύο προσκεκλημένοι τού φεστιβάλ απάντησαν σε ερώτηση σχετικά με το αν νιώθουν αφηγητές ιστοριών, παρά το γεγονός ότι αναζητούν την αλήθεια: «Ούτως ή άλλως, δεν είμαι δημοσιογράφος, η οπτική μου γωνία είναι πάντα κινηματογραφική. Δεν μου αρέσει καν η λέξη ‘ντοκιμαντερίστας’, δεν κατανοώ ακριβώς τη σημασία και το περιεχόμενό της. Οπότε, ναι, υπό αυτή την έννοια νιώθω ότι λειτουργώ ως αφηγητής ιστοριών», εξήγησε σχετικά ο Γιουνγκ Τσανγκ.
Στη συνέχεια, τον λόγο πήρε ο Ρόμπερτ Φισκ, ο οποίος, αφού διευκρίνισε ότι στις ιστορίες των ανθρώπων κρύβεται η αλήθεια την οποία κυνηγά ως δημοσιογράφος και ανταποκριτής, φανέρωσε τα βασικά στοιχεία τής προσέγγισής του: «Στόχος μου είναι κάθε ανταπόκριση που γράφω να μοιάζει με γράμμα που στέλνω σε κάποιον φίλο, να μην είναι σοβαροφανής ή ακαδημαϊκή. Ως ανταποκριτές, έχουμε την υποχρέωση να σκαλίζουμε πιο βαθιά, να μην αντιγράφουμε απλώς τα ανακοινωθέντα που δημοσιεύουν τα πρακτορεία ειδήσεων. Το ζητούμενο είναι να αναδεικνύεται η προσωπική μας ματιά, να αποτυπώνεται ο θυμός και η έκπληξή μας, τα γραπτά μας να έχουν χαρακτήρα», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Απαντώντας στη συνέχεια σε ερώτηση του κοινού για το αν έχουν υπάρξει δημοσιογραφικά θέματα με τα οποία ήθελε, αλλά δεν μπόρεσε ποτέ να καταπιαστεί, ο Ρόμπερτ Φισκ αναφέρθηκε στην επίμονη προσπάθειά του να βρεθεί και να συνομιλήσει με τον Κασέμ Σουλεϊμανί, διοικητή των ειδικών δυνάμεων των Φρουρών της Επανάστασης, οι οποίες αναλαμβάνουν στρατιωτικές επιχειρήσεις εκτός ιρανικού εδάφους: «Πάνω που είχα κάνει κάποια πρόοδο και κατόρθωσα να ανοίξω έναν υποτυπώδη δίαυλο επικοινωνίας, ελπίζοντας ότι θα γίνω ο πρώτος δημοσιογράφος από τη Δύση στον οποίο θα δεχόταν να μιλήσει, ο Σουλεϊμανί δολοφονήθηκε, ενώ βρισκόταν στο Ιράκ, σε μια επίθεση με drones που οργάνωσαν οι ΗΠΑ», εκμυστηρεύτηκε στο κοινό τού φεστιβάλ ο πολύπειρος ανταποκριτής.
Ta fake news
Αμέσως μετά, η συζήτηση επικεντρώθηκε σε μια μάστιγα της εποχής, τα fake news, έναν όρο που βρίσκεται πλέον στα χείλη όλων. Ο Ρόμπερτ Φισκ, παίρνοντας τον λόγο, διευκρίνισε ότι ο όρος μπορεί να είναι πρόσφατος, η πρακτική όμως κάθε άλλο παρά καινούργια είναι: «Στον δυτικό κόσμο είμαστε έκθετοι εδώ και δεκαετίες σε ειδήσεις που παραποιούν γεγονότα και παραχαράσσουν την αλήθεια. Παλαιότερα μπορεί να μη χρησιμοποιούσαμε τον όρο ‘fake news’, αλλά κάναμε λόγο για μεροληπτικές ή κατασκευασμένες ειδήσεις. Για να αναφέρω δύο παραδείγματα: το αμερικάνικο κοινό ανέκαθεν βομβαρδιζόταν από μονόπλευρα δημοσιεύματα για τη Μέση Ανατολή, που μεροληπτούσαν υπέρ του ισραηλινού κράτους, ενώ την εποχή των ταραχών στη Βόρεια Ιρλανδία τα κυρίαρχα ΜΜΕ μετέδιδαν την εντύπωση ότι σύσσωμος ο καθολικός πληθυσμός τού νησιού τασσόταν υπέρ του IRA», συμπλήρωσε σχετικά.
Δίνοντας τη δική του οπτική, ως κινηματογραφιστή, στο ίδιο θέμα, ο Γιουνγκ Τσανγκ επικαλέστηκε τον ορισμό που είχε δώσει στην τέχνη τού ντοκιμαντέρ ο πρωτοπόρος τού βρετανικού ντοκιμαντέρ, Τζον Γκρίρσον: «Αν θεωρήσουμε ότι το ντοκιμαντέρ είναι η δημιουργική ερμηνεία τής αλήθειας, τότε υπονοείται ότι η δική μας, υποκειμενική οπτική αποτελεί μέρος τής όλης διαδικασίας. Κατά κάποιον τρόπο, η κάμερα οφείλει να υιοθετεί μια ηθική στάση στη διάρκεια της κινηματογράφησης, ενώ η υποκειμενική ματιά γίνεται εμφανής κατά κύριο λόγο στο στάδιο του μοντάζ. Θεωρώ ότι το ντοκιμαντέρ οφείλει να εκπέμπει συναίσθημα, προκειμένου να αποτυπώσει τις ζωές των ανθρώπων που μελετά. Οι ανταποκριτές γίνονται φορείς μιας αλήθειας – και στην ταινία μου προσπάθησα να αναδείξω την αλήθεια που εκπροσωπεί ο Ρόμπερτ», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Υπάρχουν όρια;
Ένα θέμα που επανήλθε αρκετές φορές και σε διάφορες παραλλαγές στη διάρκεια της συζήτησης σχετιζόταν με την ύπαρξη ορίων και κόκκινων γραμμών όσον αφορά την απεικόνιση της φρίκης, του ανθρώπινου πόνου και του θανάτου, τόσο στην τέχνη τού ντοκιμαντέρ όσο και σε μια δημοσιογραφική έρευνα.
Σύμφωνα με τον Ρόμπερτ Φισκ, υπάρχει μια τάση «προστασίας» του δυτικού κοινού από εικόνες φρίκης και καταστροφής, οι οποίες του είναι ανοίκειες και ξένες. «Σαν να θέλουμε να προστατευτούμε από την ίδια την πραγματικότητα. Κάποια στιγμή, πρέπει να δώσουμε στον κόσμο να καταλάβει ότι το αληθινό πρόσωπο του πολέμου είναι πάντοτε ίδιο και απαράλλαχτο και δεν έχει να κάνει με τη νίκη ή την ήττα. Ο πόλεμος είναι συνώνυμο του θανάτου, του εκμηδενισμού της ανθρώπινης ζωής, ύπαρξης και αξιοπρέπειας – και δεν πιστεύω ότι πρέπει να καμουφλάρουμε την όψη του θανάτου στις εικόνες μας. Εννοείται πως ένα ντοκιμαντέρ δεν πρέπει να κάνει κατάχρηση τέτοιων εικόνων, διότι κινδυνεύει να καταλήξει ‘πορνογραφικό’, θεωρώ ωστόσο ότι στη δημοσιογραφική έρευνα ο θάνατος πρέπει να απεικονίζεται. Είναι πάγια πεποίθησή μου ότι, αν είχαμε περισσότερη συναίσθηση του θανάτου, πιθανώς να είχαμε λιγότερους πολέμους», δήλωσε ο Ρόμπερτ Φισκ.
Ο Γιουνγκ Τσανγκ, τοποθετούμενος στο ίδιο ζήτημα, διευκρίνισε ότι δεν υπάρχουν ξεκάθαροι κανόνες τους οποίους υιοθετεί όσον αφορά την απεικόνιση δυσάρεστων καταστάσεων στις ταινίες του, αφού κάθε περίπτωση και κάθε συγκυρία είναι διαφορετική. «Δεν υπάρχει κάποιο κοινώς παραδεκτό ηθικό όριο στην καλλιτεχνική δημιουργία, που να επιβάλλει πότε θα πρέπει να κλείσεις την κάμερα ή τι θα πρέπει να αφήσεις εκτός του τελικού cut, στο στάδιο του μοντάζ. Εξαρτάται από την περίσταση, τις συνθήκες, από τον δικό σου χειρισμό. Προσωπικά μιλώντας, θα έκλεινα την κάμερα μόνον αν προέκυπτε κάποιο ζήτημα ζωής ή θανάτου, στο οποίο θα έπρεπε να βοηθήσω ή αν αντιλαμβανόμουν πως ένας άνθρωπος δεν θέλει να κινηματογραφηθεί. Φυσικά, αναφέρομαι στους απλούς ανθρώπους, τους οποίους δεν θεωρώ πως έχω την άδεια να κινηματογραφώ παρά τη θέλησή τους: όχι έναν άνθρωπο σε θέση ισχύος και εξουσίας. Στη δουλειά μας πάντως πολύ συχνά είναι πολύ πιο υποβλητικό και συγκινητικό να μη δείξεις ευθέως μια δυνατή εικόνα, αλλά να την υπονοήσεις», ανέφερε χαρακτηριστικά. Παράλληλα, έκανε αναφορά στο ντοκιμαντέρ «Dying at Grace» (2003) του συμπατριώτη του, Άλαν Κινγκ, το οποίο κινηματογραφεί πάσχοντες από ανίατες ασθένειες, που βρίσκονται στα πρόθυρα του θανάτου – κινηματογραφώντας μάλιστα, σε μία περίπτωση, την τελευταία πνοή ενός ασθενούς.
Σε εκείνο το σημείο, ο Ρόμπερτ Φισκ επισήμανε τη διαφορά που εντοπίζει ανάμεσα στον θάνατο από φυσικά αίτια ή ασθένειες και στην απεικόνιση των θανάτων ως αποτέλεσμα του πολέμου: «Ο θάνατος ως φυσική κατάληξη της ζωής είναι λυπηρό, αλλά όχι τραγικό θέαμα. Πάντως, αν υπάρχει ένα σημείο στο οποίο θεωρώ πως πρέπει η κάμερα να σέβεται αυτόν που κινηματογραφεί, είναι η θλίψη. Το να αποτυπώσεις το σημείο στο οποίο ένας άνθρωπος είναι έτοιμος να καταρρεύσει είναι θεμιτό. Από εκεί και έπειτα, δεν υπάρχει κανένας λόγος να αφήσεις την κάμερα ανοιχτή», κατέληξε ο Ρόμπερτ Φισκ.
Κλείνοντας τη συζήτηση (και αφού ο Ρόμπερτ Φισκ προέβη σε δυσοίωνες προβλέψεις όσον αφορά τον πόλεμο στη Συρία και την πιθανότητα εξεύρεσης ειρηνευτικής λύσης στο κοντινό μέλλον), οι δύο ομιλητές έδωσαν τις πολύτιμες συμβουλές τους σε όποιον θελήσει να ακολουθήσει έναν δύσβατο δρόμο, σαν τον δικό τους.
«Όποιος θέλει να ασχοληθεί με τη δημοσιογραφία πρέπει να έχει κατά νου πως θα πρέπει να αφοσιωθεί ολόψυχα σ’ αυτήν και να την αντιμετωπίζει ως λειτούργημα και όχι ως συναλλαγή ή μια απλή επαγγελματική δραστηριότητα. Ο δημοσιογράφος έχει την υποχρέωση να είναι αυτόπτης μάρτυρας όσων καταγράφει, να αναζητεί την αλήθεια και να επενδύει όλο του το είναι, τιμώντας την ιερή αποστολή που έχει αναλάβει», δήλωσε ο Ρόμπερτ Φισκ.
Από την πλευρά του, ο Γιουνγκ Τσανγκ, αφού εξήρε τη σημασία τού μοντάζ στην τέχνη τού ντοκιμαντέρ, αποδίδοντας τα εύσημα στον δικό του συνεργάτη (με τον οποίο εργάστηκαν πυρετωδώς για έναν ολόκληρο χρόνο στο μοντάζ της ταινίας), υπογράμμισε τη σημασία των ερεθισμάτων και της γνώσης στη δουλειά ενός ντοκιμαντερίστα: «Να οπλιστείτε με εφόδια και γνώσεις, να απορροφάτε σαν σφουγγάρια κάθε πληροφορία. Να αποκτήσετε τη δική σας φωνή και να έχετε πάντοτε κατά νου ότι το πάθος πολύ συχνά δεν συμβαδίζει με την οικονομική αποκατάσταση και τις παχυλές αμοιβές», κατέληξε με χιουμοριστικό τόνο ο καναδός σκηνοθέτης, κλείνοντας μια συζήτηση που κράτησε καθηλωμένο το κοινό που την παρακολούθησε, αποσπώντας ένθερμα σχόλιο και θετικότατες εντυπώσεις.
