Το ReHab² αποτελεί μια πρόταση αναβίωσης του πρώην Νοσηλευτικού Ιδρύματος Εμπορικού Ναυτικού στα Μελίσσια Αττικής, όπως διατυπώθηκε μέσα από τη φερώνυμη διπλωματική εργασία της Έλιας Καστάνη (από το Τμήμα Αρχιτεκτόνων ΑΠΘ), με επιβλέπουσα καθηγήτρια τη Μαρία Δούση.
Το αποκατεστημένο κτήριο προτείνεται να φιλοξενήσει μια ανοιχτή μονάδα απεξάρτησης από ψυχοτρόπες ουσίες, η οποία θα προσφέρει δωμάτια φιλοξενίας για τους ασθενείς. Μέρος της πρότασης αποτελεί ο σχεδιασμός και του περιβάλλοντος χώρου του κτηρίου και η νέα δόμηση του, που θα φιλοξενήσει έναν μικρό ιππικό όμιλο και ένα καφέ.
Το υφιστάμενο κτήριο δομήθηκε αρχικώς ως σανατόριο και ο σχεδιασμός του υπακούει στα αρχιτεκτονικά γνωρίσματα αυτού του τύπου κτηρίων. Η αναβίωσή του στοχεύει στην επαναφορά της αρχικής του μορφής, καθώς τα αρχιτεκτονικά γνωρίσματα τα οποία φέρει θα μπορούσαν να αποτελέσουν ιδανική βάση για τη νέα χρήση την οποία προτείνεται να υποδεχτεί.
Ο σχεδιασμός του ReHab² στηρίζεται στη σχέση που παρουσιάζουν οι κλειστοί και οι ανοιχτοί χώροι, αλλά και η μετάβαση σε αυτούς. Έτσι, λοιπόν, μία από τις κυρίαρχες σχεδιαστικές αρχές της πρότασης είναι η εμπειρία την οποία βιώνει ο επισκέπτης — ένας ενιαίος, υπαίθριος χώρος, ο οποίος διακόπτεται από κάποιες κατασκευές. Αυτό επιτυγχάνεται μέσα τόσο από τις νέες προσθήκες που γίνονται στον περιβάλλοντα χώρο του κτηρίου όσο και από τις κατασκευές οι οποίες τοποθετούνται στα δώματα του υφιστάμενου κτηρίου.
Η περιοχή
Το υπό μελέτη κτήριο βρίσκεται στην περιοχή των Μελισσίων, στην Αττική. Τα Μελίσσια αποτελούν σήμερα προάστιο της Αθήνας, το οποίο άρχισε να αποκτά τη δόμηση που καταγράφεται σήμερα τις δεκαετίες 1980-1990. Ως επί το πλείστον, η δόμησή τους είναι χαμηλή, διατηρώντας αρκετά σημεία πρασίνου σε σχέση με το κέντρο της πόλης.
Η υπό μελέτη περιοχή αποτελεί οικιστική ζώνη και, έτσι, η κύρια χρήση των κτηρίων είναι αυτή της κατοικίας.
Ιστορική αναδρομή
Στις αρχές του 20ού αιώνα οι περιοχές γύρω από το Πεντελικό όρος, όπως το Μαρούσι, η Κηφισιά και το Χαλάνδρι, πήραν αξία για το ευεργετικό τους κλίμα και την καθαρή ατμόσφαιρα, καθώς αμφότερα προάγουν την καλή υγεία. Την πρώτη δεκαετία του αιώνα αρχίζει να αναπτύσσεται η πρακτική της ενοικίασης δωματίων στους λεγόμενους «θεραπευτικούς τόπους», με αποτέλεσμα οι περιοχές αυτές να αρχίσουν να διαμορφώνονται ως «εξοχές» σε σχετικώς μικρή απόσταση από τον αστικό ιστό και να γίνονται αντικείμενο τουριστικής εκμετάλλευσης.
Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, αρκετοί πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν στην περιοχή των Μελισσίων, που αργότερα αποτέλεσε αγροτικό οικισμό. Το 1919 η επιστροφή φυματικών στρατιωτών από τον πόλεμο ενίσχυσε την ανάγκη για οικοδόμηση σανατορίων. Οι ειδικοί υποδείκνυαν τις περιοχές γύρω από την Πεντέλη ως κατάλληλες για τη θεραπεία της φυματίωσης, ενώ η αντίδραση κατοίκων σε περιοχές όπως το Μαρούσι (που είχε αρχίσει να διαμορφώνεται ως περιοχή «ελίτ») οδήγησε τους αρμόδιους στην απόφαση να στραφούν προς τα Μελίσσια. Μάλιστα, το γεγονός ότι στην περιοχή είχαν ήδη εγκατασταθεί πρόσφυγες μείωσε τις κοινωνικές αντιδράσεις για την ανέγερση σανατορίων. Βασικός στόχος ήταν να δημιουργηθεί στα Μελίσσια μια «φυματιούπολη» αντίστοιχη με εκείνη του Νταβός, στην Ελβετία. Το αφήγημα γύρω από το Πεντελικό όρος ενισχύθηκε από τις κακές συνθήκες στο σανατόριο «Σωτηρία», που ήταν το μοναδικό στη περιοχή.
Τα σανατόρια αποτελούσαν ειδικά κτήρια υγείας, με χαρακτηριστικά που τα διαφοροποιούσαν από τα συμβατικά νοσοκομεία. Στην Ελλάδα λειτούργησαν περισσότερα από πενήντα, δημόσια και ιδιωτικά, πολλά από αυτά κοντά στο Πεντελικό όρος. Βασικά χαρακτηριστικά τους ήταν η χωροθέτηση σε περιοχές με μεγάλο υψόμετρο, μακριά από αστικά κέντρα, η οποία διασφάλιζε την εισπνοή καθαρού αέρα, μειώνοντας παράλληλα τον κίνδυνο μετάδοσης της νόσου. Ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός υποστήριζε τη θεραπευτική διαδικασία, με εκτενείς εξώστες και ημιυπαίθριους χώρους για αεροθεραπεία, νότιο προσανατολισμό για μέγιστη έκθεση στον ήλιο, άμεση πρόσβαση στο φυσικό φως και μακροχρόνια παραμονή, προσδίδοντας στα κτήρια περισσότερο τον χαρακτήρα μονάδας φιλοξενίας παρά συμβατικού νοσοκομείου.
To Νοσηλευτικό Ίδρυμα Εμπορικού Ναυτικού
Το Νοσηλευτικό Ίδρυμα Εμπορικού Ναυτικού ήταν το τελευταίο σανατόριο που δημιουργήθηκε στο Πεντελικό όρος, αποτελώντας μια απόδειξη της ισχύος του Οίκου του Ναύτου. Το πρώην σανατόριο σχεδιάστηκε από τον Κυπριανό Μπίρη, αρχιτέκτονα πασίγνωστο για τη συμβολή του στην ανέγερση νοσοκομειακών μονάδων. Το κτήριο (παρότι σχεδιάστηκε ως σανατόριο, ακολουθώντας όλα τα αρχιτεκτονικά χαρακτηριστικά που διέπουν τη συγκεκριμένη τυπολογία – νότιος προσανατολισμός, εκτεταμένοι εξώστες και προσβάσιμα δώματα, σαφής λειτουργικός διαχωρισμός, μεγάλο υψόμετρο από τη στάθμη της θάλασσας) λειτούργησε για λίγα χρόνια με τη συγκεκριμένη χρήση, καθώς η φυματίωση γρήγορα θεωρήθηκε ιάσιμη.
Τα επόμενα χρόνια, το κτήριο λειτούργησε ως γενικό νοσοκομείο — έως το 1975, όταν άρχισαν οι διαδικασίες για την ανακαίνισή του, οι οποίες τελικώς εγκαταλείφθηκαν. Η μετάβαση του κτηρίου από σανατόριο σε γενικό νοσοκομείο επέφερε ορισμένες αλλοιώσεις στον αρχικό του χαρακτήρα: η σημαντικότερη εξ αυτών ήταν η πλήρωση των δομικών σημείων των εξωστών, με αποτέλεσμα την κατάργηση της όψης με τους εξώστες.
Η αρχική μορφή του κτηρίου χωρίζεται οργανωτικά σε δύο σαφή μέρη: τους κοινόχρηστους χώρους (που φιλοξενούνται στους κτηριακούς όγκους με χαμηλότερο ύψος) και τους θαλάμους των ασθενών (που στεγάζονται στον κτηριακό όγκο με μεγαλύτερο ύψος).
Η νέα χρήση
Η αρχιτεκτονική αποκατάσταση του πρώην σανατορίου αξιοποιεί το ιστορικό του ίχνος ως αφετηρία για μια νέα σχέση με την κοινωνία. Στο παρελθόν, το κτήριο συνδέθηκε με τον αποκλεισμό των φυματικών ασθενών. Σήμερα επανανοηματοδοτείται ώστε να στεγάσει μια άλλη ομάδα, που επίσης έχει βιώσει κοινωνικό στίγμα, μέσω της λειτουργίας του ως ανοιχτής μονάδας απεξάρτησης. Παράλληλα, στο συγκρότημα εντάσσονται, πλέον, χρήσεις προσβάσιμες στο ευρύ κοινό, με στόχο να ενισχυθεί η επαφή του κόσμου με το αντικείμενο της απεξάρτησης, να ενθαρρυνθεί η ενημέρωση και να καλλιεργηθεί η εκπαίδευση για σύγχρονα κοινωνικά ζητήματα.
Μέσα από αυτήν τη διπλή μετάβαση, το κτήριο μετατρέπεται από τόπο απομόνωσης σε σημείο συνάντησης, συμβάλλοντας ουσιαστικά στην αποδόμηση των κοινωνικών στερεοτύπων γύρω από το ζήτημα των εξαρτήσεων. Έτσι, λοιπόν, το πρώην σανατόριο θα φιλοξενήσει μια ανοιχτή μονάδα απεξάρτησης με δωμάτια φιλοξενίας για τους ασθενείς, ενώ στον περιβάλλοντα χώρο θα τοποθετηθούν ένας μικρός ιππικός όμιλος (καθώς είναι πλέον γνωστές οι ιδιαίτερα ευεργετικές συνέπειες της ιππασίας στο ζήτημα των εξαρτήσεων) και ένα μικρό καφέ (το οποίο θα μπορεί να αποτελεί χώρο συνεύρεσης όλων όσοι θέλουν να απολαύσουν τον πράσινο χώρο του Πεντελικού όρους.
Στον χώρο του πρώην σανατορίου θα υπάρχει η δυνατότητα συμμετοχής του ευρέος κοινού σε εργαστήρια, τα οποία θα προωθούν τη διά βίου μάθηση και τη συμμετοχή σε δημιουργικά εργαστήρια που ασχολούνται με τη χειροποίητη δημιουργία. Επιπλέον, στον περιβάλλοντα χώρο θα διαμορφωθούν αθλητικές εγκαταστάσεις, με τον χώρο να μπορεί να δώσει τη δυνατότητα τόσο σε εκείνους που διαμένουν στις εγκαταστάσεις όσο και στους επισκέπτες να απολαύσουν το φυσικό περιβάλλον.
H αρχιτεκτονική πρόταση
Το κυρίως κτήριο. Η πρόταση επιδιώκει την επιστροφή του πρώην σανατορίου στην αρχική, καθαρή μορφή του, πριν από τη μεταγενέστερη αλλοίωσή του λόγω της χρήσης του ως γενικού νοσοκομείου. Κεντρική σχεδιαστική επιλογή αποτελεί το άνοιγμα των εξωστών, στους οποίους είχε τοποθετηθεί πλήρωση. Η αποκατάστασή τους επαναφέρει τον έντονο ρυθμό της όψης και αναδεικνύει εκ νέου τον μοντέρνο χαρακτήρα του κτηρίου, επανασυνδέοντάς το με την αρχική αρχιτεκτονική του πρόθεση.
Στο δώμα του χαμηλότερου κτηριακού όγκου τοποθετούνται μικρές, ξύλινες κατασκευές, που φιλοξενούν χώρους διημέρευσης. Οι κατασκευές αυτές ακολουθούν τον ρυθμό της υφιστάμενης όψης, λειτουργώντας ως σύγχρονες επεμβάσεις που ενσωματώνονται διακριτικά στο σύνολο. Στόχος τους είναι να αναπαράγουν την εναλλαγή κλειστών και ανοιχτών χώρων, μια ποιότητα χαρακτηριστική του κτηριακού όγκου των θαλάμων.
Οι νέες προσθήκες. Οι νέες προσθήκες στο συγκρότημα αντλούν αφορμές από τον αρχικό χαρακτήρα του πρώην σανατορίου, επαναλαμβάνοντας την εναλλαγή κλειστών και ανοιχτών χώρων που χαρακτηρίζει το κτήριο.
Ο μικρός ιππικός όμιλος αποτελείται από μικρές, ξύλινες κατασκευές, οι οποίες ενώνονται με υπόστεγα και δημιουργούν στον επισκέπτη μια μεταβατική εμπειρία: από τον κλειστό χώρο περνά σε έναν ενδιάμεσο χώρο, πριν φτάσει στον εξωτερικό. Οι κατασκευές διατάσσονται στον χώρο με τρόπο που εξασφαλίζει τη βέλτιστη διαβίωση των αλόγων, λαμβάνοντας υπόψη την κίνηση και την επισκεψιμότητα.
Το καφέ, από την άλλη, αναπαράγει την απόληξη του κτηριακού όγκου των θαλάμων των ασθενών, διατηρώντας την εναλλαγή κλειστού και ανοιχτού χώρου. Το δώμα του όγκου είναι επισκέψιμο και λειτουργεί ως μικρό παρατηρητήριο, προσφέροντας στο κοινό τη δυνατότητα να απολαύσει τη θέα του βουνού. Μέσα από τη χωρική του διάταξη, το καφέ συνδέει τον εσωτερικό χώρο με το τοπίο, ενισχύοντας την αίσθηση συνέχειας και την εμπειρία της μετάβασης από τον κλειστό χώρο στον ανοικτό.
Με αυτές τις προσθήκες, η αρχιτεκτονική πρόταση δεν περιορίζεται στη λειτουργικότητα, αλλά επιδιώκει να αναπαράγει τις ποιοτικές αρχές του πρώην σανατορίου, ενισχύοντας τη διαδοχή κλειστών και ανοιχτών χώρων και την ένταξη του κτηρίου στο φυσικό περιβάλλον.
