Κάθε μήνα, το Citymag, με την πολύτιμη υποστήριξη της Alumil, διερευνά το αστικό τοπίο της Θεσσαλονίκης: πραγματικά προβλήματα αναζητούν πραγματικές λύσεις, αποτελώντας παράλληλα πεδίο δόξης λαμπρό για καλές ιδέες που μπορούν να αλλάξουν την καθημερινότητα στην πόλη.
Η διπλωματική εργασία της Σταυρούλας (Σύλιας) Λεούδη με τίτλο «Σχεδιάζοντας για την ολιστική υγεία: κέντρο αποκατάστασης στο όριο με το νερό» (Ιούλιος 2023), με επιβλέποντα καθηγητή τον Σοφοκλή Κωτσόπουλο, αφορά στην επανάχρηση του παλαιού νοσοκομείου «Παναγία» ως κέντρου αποκατάστασης με στόχο την ολιστική θεραπεία του ατόμου και στον ανασχεδιασμό του περιβάλλοντος χώρου, ώς και το παραλιακό όριο.
Έπειτα από εκτενή έρευνα, διαπιστώθηκε ότι η αρχιτεκτονική των χώρων υγείας είναι ένα πολυπαραγοντικό σχεδιαστικό ζήτημα. Απαιτεί ταυτοχρόνως την ικανοποίηση λειτουργικών, αισθητικών, κατασκευαστικών και ψυχολογικών απαιτήσεων. Βασικοί στόχοι της εργασίας είναι όχι μόνον η δημιουργία ενός περιβάλλοντος ολιστικής θεραπείας, αλλά και η ένταξη των αρχών του Planetree Model, η δυνατότητα για θεραπεία και με εναλλακτικές μεθόδους (πέραν των συμβατικών) και –το βασικότερο όλων– η προσπάθεια για αποστιγματοποίηση της ασθένειας.
Η περιοχή μελέτης
Το παλιό νοσοκομείο «Παναγία» βρίσκεται σε προνομιακή τοποθεσία στον αστικό ιστό της Θεσσαλονίκης, κοντά στη θάλασσα. Η επιλογή του βασίστηκε στην εύκολη προσβασιμότητα, στη σύνδεσή του με τον πολεοδομικό ιστό και στη δυναμική ένταξή του στο παραλιακό μέτωπο. Ένας βασικός στόχος του σχεδιασμού ήταν το κτήριο να ενσωματωθεί στο φυσικό και αστικό περιβάλλον, προσφέροντας έναν χώρο που ενισχύει τη θεραπευτική εμπειρία. Επιπλέον, η διαμόρφωση των πολεοδομικών και φυσικών στοιχείων προτάθηκε ως μέσο ενοποίησης του κέντρου με την τοπική κοινότητα.
Η περιοχή μελέτης περιλαμβάνει το κτήριο και τον περιβάλλοντα χώρο, με έμφαση στη σύνδεση των υφιστάμενων χαρακτηριστικών του τοπίου με το σχεδιαστικό όραμα. Η ανάλυση της πολεοδομικής και φυσικής δομής της περιοχής προσέφερε τις βάσεις για τον σχεδιασμό. Η θέση του κτηρίου (σε άμεση γειτνίαση με τη θάλασσα) προσδίδει έναν ιδιαίτερο χαρακτήρα στο έργο, καθιστώντας τη σύνδεση με το νερό αναπόσπαστο μέρος της σχεδιαστικής πρότασης.
Ο περιβάλλων χώρος
Η σχεδιαστική προσέγγιση οργανώνει τον περιβάλλοντα χώρο σε τρεις ζώνες:
Το άλσος. Η πρώτη ζώνη περιλαμβάνει πλούσια φύτευση και καθιστικούς χώρους -ξέφωτα, τα οποία προσφέρουν ιδιωτικότητα και ηρεμία στους χρήστες. Τα μονοπάτια είναι από φυσικά και ανακυκλώσιμα υλικά, όπως το terrazzo, και οι επιλογές στη φύτευση βασίζονται στην ενίσχυση του τοπικού οικοσυστήματος, ενισχύοντας τη βιοφιλική εμπειρία. Η ζώνη αυτή σχεδιάστηκε ώστε να δημιουργεί μια διαβαθμισμένη μετάβαση από τον αστικό ιστό στη φύση, προάγοντας την αίσθηση της απομόνωσης και της χαλάρωσης.
Η ζώνη θεραπείας. Αυτή ξεκινά από το κτήριο και εκτείνεται ώς το «κέντρο τού είναι», ένα συμβολικό, κυκλικό δομικό στοιχείο. Το στοιχείο αυτό, μέσω πολυαισθητηριακού σχεδιασμού, προσφέρει στους χρήστες την ευκαιρία να αναζητήσουν την εσωτερική ισορροπία και αυτογνωσία. Η υλικότητα του κτίσματος είναι επηρεασμένη από το Bruder Klaus Field Chapel του ελβετού αρχιτέκτονα Πέτερ Τσούμτορ, ενώ παράλληλα το φως εισβάλλει επιβλητικά στο εσωτερικό από το κυκλικό άνοιγμα στην οροφή, ενισχύοντας τον ενεργό διάλογο μεταξύ ουρανού και επισκέπτη. Τέλος, ο ήχος του νερού που εισέρχεται από την οπή και καταλήγει στον κυκλικό, υδάτινο πυρήνα του κτηρίου, σε συνδυασμό με την αίσθηση της υγρασίας στο δέρμα, ενισχύουν τη χαλά- ρωση και τη συγκέντρωση στο ταξίδι της αναζήτησης.
Η ζώνη του νερού. Περιλαμβάνει καθιστικούς χώρους και μικρές νησίδες νερού, που λειτουργούν ως φυσικοί συνδετικοί κρίκοι ανάμεσα στο κτήριο και τη θάλασσα. Η ζώνη αυτή έχει σχεδιαστεί για να ενισχύει τη βιοφιλική εμπειρία και να προσφέρει στους χρήστες αίσθηση γαλήνης μέσω της οπτικής και ακουστικής επαφής με το νερό. Τα στοιχεία νερού ενσωματώνουν ανακλαστικές επιφάνειες, που επιτρέπουν την αντανάκλαση του ουρανού και των γύρω φυσικών στοιχείων, δημιουργώντας έναν χώρο εσωτερικής ηρεμίας.
Ένα μονοπάτι με ροϊκή διαδρομή διατρέχει και τις τρεις ζώνες, ενώνοντας την είσοδο του κτηρίου με την πόλη και τη θάλασσα. Αυτό το μονοπάτι έχει σχεδιαστεί ως εμπειρία εξερεύνησης και αναζήτησης, προσφέροντας διαφορετικά τοπία και ερεθίσματα. Η ροϊκότητα της διαδρομής είναι διττής φύσης, καθώς, πρωτίστως, ήταν απαραίτητη η προσβασιμότητα των ΑμΕΑ σε όλη τη διαδρομή, αλλά και επειδή είναι επηρεασμένη από την πορεία της θεραπείας της ψυχής – μια μη γραμμική διαδρομή, την οποία πρέπει να περπατήσουμε μόνοι, για να φτάσουμε στη λύτρωση.
Προκλήσεις και λύσεις
Το έργο αντιμετώπισε πολλαπλές προκλήσεις, τόσο σε επίπεδο επανάχρησης όσο και στον σχεδιασμό ενός θεραπευτικού περιβάλλοντος. Μία από τις μεγαλύτερες δυσκολίες ήταν η προσαρμογή του παλιού κτηρίου στις σύγχρονες λειτουργικές απαιτήσεις, όπως οι προδιαγραφές για την προσβασιμότητα και οι ανάγκες των ΑμΕΑ. Η δημιουργία του ροϊκού μονοπατιού αποτέλεσε έναν σημαντικό σχεδιαστικό στόχο, ο οποίος απαιτούσε την πολυδιάστατη συνεργασία διαφόρων αρχών για την εξισορρόπηση της αισθητικής και της λειτουργικότητας.
Επιπλέον, η επιλογή υλικών και μεθόδων κατασκευής που θα εναρμονίζονταν με τη φιλοσοφία της βιωσιμότητας ήταν μια συνεχής πρόκληση. Ενδεικτικά, το ξύλο που χρησιμοποιήθηκε για τις περσίδες επιλέχθηκε όχι μόνο για την αισθητική του, αλλά και για την αντοχή του στις περιβαλλοντικές συνθήκες, ενώ η χρήση τοπικών φυτών στη φύτευση συνέβαλε στη μείωση της ανάγκης συντήρησης.
Ακόμη ένα ζήτημα ήταν η διαχείριση των προϋ- παρχουσών θεάσεων. Η διατήρηση και η ενίσχυση της οπτικής σύνδεσης του κτηρίου με τη θάλασσα, αλλά και με την πόλη αντιμετωπίστηκε με τον ανασχεδιασμό των διαφανών όψεων και τη στρατηγική τοποθέτηση των ανοιγμάτων.
Η κοινωνική διάσταση
Η σύνδεση του έργου με την τοπική κοινότητα ήταν κεντρικός άξονας της μελέτης. Το παλιό νοσοκομείο «Παναγία» αποτελούσε τοπόσημο για την περιοχή και η επανάχρησή του στόχευε να αναδείξει τον ιστορικό και κοινωνικό του ρόλο. Η δημιουργία ενός ανοικτού περιβάλλοντος-κτηρίου, που προσκαλεί την κοινότητα να συμμετάσχει στη ζωή του, ήταν ένας από τους βασικούς στόχους.
Οι ζώνες του περιβάλλοντος χώρου σχεδιάστηκαν ώστε να λειτουργούν όχι μόνο για τους ασθενείς, αλλά και για τους επισκέπτες και τους κατοίκους της περιοχής. Το μονοπάτι που συνδέει το κτήριο με την πόλη και τη θάλασσα, καθώς και οι καθιστικοί χώροι λειτουργούν ως ενδιάμεσες περιοχές που ενθαρρύνουν την κοινωνική αλληλεπίδραση.
Η αποστιγματοποίηση της ασθένειας αποτέλεσε έναν από τους πυλώνες του σχεδιασμού. Το άνοιγμα του κέντρου στην κοινότητα, μέσω των σχεδιαστικών γραμμών που ακολουθήθηκαν, αλλά και μέσω πιθανών προγραμμάτων θεραπευτικής συμμετοχής, στοχεύει στη δημιουργία ενός χώρου που ενισχύει τη συνοχή και την αποδοχή.
Η περσίδα ως στοιχείο ενοποίησης
Η πρόσοψη του κτηρίου ανασχεδιάστηκε με τη χρήση ξύλινων περσίδων, οι οποίες λειτουργούν ως ενδιάμεσο στοιχείο-πέπλο ανάμεσα στον εξωτερικό χώρο και το κτήριο. Οι περσίδες αυτές προσφέρουν ιδιωτικότητα στους χρήστες, επιτρέποντας παράλληλα τη διατήρηση της οπτικής επαφής με το περιβάλλον. Η επιλογή του ξύλου ως υλικού βασίστηκε στην αισθητική του αρμονία με τη φύση, καθώς και στη βιωσιμότητά του.
Οι περσίδες έχουν σχεδιαστεί με τρόπο που δημιουργεί στον περαστικό την εντύπωση μιας συνεχούς μεταβλητότητας, μιμούμενες την κίνηση του νερού. Αυτή η σχεδιαστική προσέγγιση ενισχύει τη σύνδεση του κτηρίου με το παραλιακό μέτωπο της Θεσσαλονίκης και προσδίδει στον χώρο έναν δυναμισμό που προσαρμόζεται στις διαφορετικές ώρες της ημέρας. Ο ρυθμός των περσίδων, με διαφορετικές πυκνώσεις και αραιώσεις, δημιουργεί σκηνογραφικές συνθήκες φωτός και σκιάς, προσφέροντας μια μοναδική εμπειρία στους χρήστες, τόσο από το εσωτερικό όσο και από το εξωτερικό.
Το κτήριο και οι επεμβάσεις
Το νοσοκομείο «Παναγία» κατασκευάστηκε το 1970 και εγκαταλείφθηκε το 2013. Η πρόταση επανάχρησής του περιλαμβάνει μια σειρά αρχιτεκτονικών παρεμβάσεων που ανταποκρίνονται στις σύγχρονες ανάγκες ενός κέντρου αποκατάστασης:
Καθαίρεση του κεντρικού όγκου: δημιουργείται ένα κλειστό αίθριο, που λειτουργεί ως «αυλή συνάντησης», προσφέροντας έναν χώρο χαλάρωσης και κοινωνικής αλληλεπίδρασης για ασθενείς, επισκέπτες και προσωπικό. Το αίθριο περιλαμβάνει στοιχεία φύτευσης που ενισχύουν τη θεραπευτική εμπειρία.
Επέκταση των όγκων των διαδρόμων: οι διάδρομοι ανασχεδιάστηκαν για να λειτουργούν ως ενιαίοι χώροι κίνησης, ενισχύοντας την αίσθηση ροής και διευκολύνοντας την κοινωνική επαφή. Τα διαφανή και ημιδιαφανή υλικά στις εσωτερικές όψεις ενισχύουν την εισροή φυσικού φωτός και τις υπάρχουσες, στοχευμένες θεάσεις, με κεντρική αυτήν στον άξονα Βορρά-Νότου, όπου «καδράρεται» η θέα.
Δημιουργία νέων χώρων θεραπείας: οι νέοι χώροι θεραπείας και ξεκούρασης σχεδιάστηκαν ώστε να είναι ευέλικτοι, προσαρμοζόμενοι στις μεταβαλλόμενες ανάγκες των χρηστών. Χρησιμοποιήθηκαν υλικά και χρωματικές παλέτες που προάγουν την ψυχολογική άνεση. Οι αίθουσες διαθέτουν προσαρμοζόμενο φωτισμό που υποστηρίζει τη χαλάρωση ή την εγρήγορση. Οι εσωτερικές καμπύλες στους χώρους θεραπείας ενισχύουν την αίσθηση ροής και ασφάλειας.
Οι παρεμβάσεις αυτές στοχεύουν στη βελτίωση της εμπειρίας του χρήστη, προσφέροντας χώρους που προάγουν την κοινωνική επαφή, αλλά και την προσωπική απομόνωση, όταν αυτή απαιτείται. Ταυτόχρονα, η βιωσιμότητα διαπερνά κάθε σχεδιαστική επιλογή – από τα δομικά υλικά μέχρι την τελική ογκοπλασία του κτηρίου.
Οργανωτική δομή
Η εσωτερική διαμόρφωση του κτηρίου οργανώνεται σε τέσσερις βασικές ζώνες:
Υπόγειο: περιλαμβάνει λειτουργικούς χώρους, όπως υδροθεραπεία, γυμναστήριο, κουζίνα και βιβλιοθήκη. Αυτοί οι χώροι σχεδιάστηκαν με στόχο την ενίσχυση της ολιστικής θεραπείας μέσω της φυσικής άσκησης, της χαλάρωσης και της πνευματικής ενδυνάμωσης.
Ισόγειο και 1ος όροφος: φιλοξενούν γραφεία προσωπικού και διοίκησης, το κατάστημα δώρων, τον χώρο πνευματικότητας, καθώς και χώρους θεραπείας (βελονισμός, ρεφλεξολογία, μουσικοθεραπεία) και αίθουσες εργοθεραπείας. Οι χώροι αυτοί σχεδιάστηκαν για να είναι ευέλικτοι και προσαρμόσιμοι, παρέχοντας τη δυνατότητα χρήσης τόσο για ομαδικές όσο και για ατομικές θεραπείες. Οι μεγάλες γυάλινες επιφάνειες προσφέρουν ανεμπόδιστη θέα προς τη θάλασσα, αλλά και το εσωτερικό του κτηρίου.
Άνω όροφοι: στους άνω ορόφους βρίσκονται οι θάλαμοι ασθενών. Οι θάλαμοι αυτοί προσφέρουν ιδιωτικότητα, φυσικό φως και θέα προς τη θάλασσα, δημιουργώντας ένα περιβάλλον που ενισχύει τη θεραπεία και την αποκατάσταση. Τα μπαλκόνια και οι ημιυπαίθριοι χώροι έχουν διαμορφωθεί ειδικά, προσφέροντας δυνατότητα για πρόσβαση των ασθενών σε αυτά.
Δώματα: στα κάτω δώματα ενσωματώθηκαν καινοτόμα στοιχεία, όπως μικρά παρτέρια για θεραπευτική κηπουρική. Στο άνω δώμα δημιουργήθηκε ένας χώρος με ξύλινη πέργκολα, καθιστικούς χώρους και μικρές νησίδες νερού, προσφέροντας στους χρήστες έναν χώρο χαλάρωσης και επαφής με τη φύση.
Το διά ταύτα
Η μετατροπή του παλιού νοσοκομείου «Παναγία» σε σύγχρονο κέντρο αποκατάστασης αποτελεί μια ολοκληρωμένη απάντηση στις προκλήσεις του σχεδιασμού χώρων υγείας. Η αρχιτεκτονική προσέγγιση συνδυάζει τη λειτουργικότητα με την αισθητική και την ψυχολογία, δημιουργώντας έναν χώρο που ενσωματώνει την πόλη, τη φύση και την ολιστική υγεία. Το έργο αυτό δεν αποτελεί μόνο πρότυπο βιώσιμης επανάχρησης κτηρίων, αλλά και έναν νέο τρόπο αντίληψης των θεραπευτικών χώρων, ενισχύοντας την κοινωνική αποδοχή και την αποστιγματοποίηση της ασθένειας.
