fbpx
ΑρχικήLONG READSΤα έθιμα του Πάσχα στον καιρό τού κορωνοϊού

Τα έθιμα του Πάσχα στον καιρό τού κορωνοϊού

Μια πολύ ιδιαίτερη καταγραφή των συνηθειών και των παραδόσεων της Μεγάλης Εβδομάδας ανά την Ελλάδα, που επιζούν, παρά τις απαραίτητες αλλαγές που επιβάλλουν τα μέτρα αυτοπεριορισμού για την αποτροπή τής πανδημίας.

- Advertisment -

Άλλες χρονιές τέτοιες ημέρες, οι ορθόδοξοι στην Ελλάδα ετοιμάζονταν να προσκυνήσουν τα πάθη Του Ιησού, να τιμήσουν τη θυσία Του και να γιορτάσουν την ανάστασή Του. Ακόμη κι όσοι δεν βρίσκονται κοντά στην Εκκλησία γιόρταζαν την άνοιξη και την αναγέννηση της φύσης, που συνήθως συμπίπτει με το Πάσχα. Αυτήν τη χρονιά, όμως, λόγω της πανδημίας τού νέου κορωνοϊού, στην Ελλάδα θα γιορταστεί ένα διαφορετικό Πάσχα, πολύ πιο «κλειστό» και λιγότερο εορταστικό, που, όμως, μπορεί να ξαναβρεί την εσωτερική του λαμπρότητα, όπως υποστηρίζει η δρ. Αικατερίνη Πολυμέρου-Καμηλάκη, επιστημονική συνεργάτις τού Κέντρου Έρευνας της Ελληνικής Λαογραφίας τής Ακαδημίας Αθηνών.

 

«Φέτος δεν θα γιορτάσουμε το Πάσχα, όπως συνηθίσαμε. Ωστόσο, ο μύθος τού θανάτου και της ζωής με την επιστροφή τής Περσεφόνης στο μπαλκόνι τού κόσμου, οι κήποι τού Άδωνη, οι Λαζαρίνες, ο Ζαφείρης, ο Ωραίος κάλλει, τα εγκώμια, το γλυκύ Έαρ, όλα αυτά που μαγεύουν τα πραγματικά και φανταστικά τοπία τής ψυχής μας και προλέγουν, ταυτόχρονα, τον θάνατο και την επιστροφή της αφθονίας τής φύσης δεν χρειάζονται παρά τη μοναχική μας αυτοσυγκέντρωση και περισυλλογή. Η φύση είναι εδώ, στην ώρα της, όπως πάντα», τονίζει η κ. Πολυμέρου-Καμηλάκη – και προσθέτει: «Ο θάνατος έχει κάνει επίσης αισθητή την παρουσία του στον πλανήτη. Αυτά που θα μας λείψουν είναι οι πραγματικά πλούσιες εκδηλώσεις, που ταιριάζουν στον ψυχισμό μας. Η μελαγχολία τής Μεγάλης Πέμπτης και Παρασκευής, η ευωδιά τού Επιταφίου, η χαρμολύπη τού Πάσχα με τους χορούς και τις διαχυτικές συναντήσεις στις εκκλησίες και τις πλατείες. Όμως, επειδή ο χρόνος είναι κύκλος, η άνοιξη θα ξανάρθει και η Ανάσταση θα ξαναβρεί την εξωτερική λαμπρότητα. Ας κρατήσουμε προς το παρόν το εσωτερικό και πιο ουσιαστικό της νόημα, τη νίκη τής ζωής πάνω στον θάνατο».

Το Πάσχα και ιδιαίτερα η ανάσταση Του Χριστού θεωρείται ως η σπουδαιότερη γιορτή τού χριστιανισμού, συμβολίζοντας τη νίκη τής ζωής επί του θανάτου. Ο εορτασμός του έχει μεγάλη ιστορία, όπως εξηγεί η κυρία Πολυμέρου-Καμηλάκη: «Εορτές των παθών, δηλαδή αναπαραστάσεις θανάτου και ανάστασης, καθορισμένες από την εαρινή ισημερία, υπήρχαν σε όλες τις ηλιολατρικές θρησκείες τής Ανατολής και ήταν, όπως φαίνεται, οι πρόδρομοι του χριστιανικού Πάσχα. Εξάλλου, το ‘Πάσχα’ ως όρος ανήκει στην εβραϊκή λατρεία, συνδέεται με την ομώνυμη εβραϊκή γιορτή, που προέρχεται από τη λέξη ‘πεσάχ’, δηλαδή ‘πέρασμα’: η γιορτή συνδέεται με την έξοδο από την Αίγυπτο και τη διάβαση (το πέρασμα) της Ερυθράς Θάλασσας», συμπληρώνει η κυρία Πολυμέρου-Καμηλάκη – και συνεχίζει: «Από κάποια χωρία τής Παλαιάς Διαθήκης φαίνεται ότι το Πάσχα μπορεί να είχε ακόμη παλαιότερη ‘καταγωγή’, οπότε πιθανολογείται και μια αιγυπτιακή προέλευση της λέξης. Στα Ελληνικά, η λέξη ‘Πάσχα’ πρωτοεμφανίζεται κατά τους ελληνιστικούς χρόνους (στη μετάφραση των Εβδομήκοντα, στην Έξοδο, αλλά και στην Καινή Διαθήκη). Το μυστήριο του θανάτου και η επιδίωξη αποτροπής του έστω και μέσω της συμβολικής ανάστασης δημιουργούσε και στις αρχαίες λατρείες το υπόβαθρο των κατάλληλων εκφραστικών μέσων για τα ζεύγη των θεών που το εκπροσωπούσαν. Οι ανατολικές θρησκείες θεοποιούσαν τις φυσικές παρορμήσεις-ένστικτα και τη δημιουργική δύναμη της αναπαραγωγής, με τον κύκλο που διαμόρφωνε τον πανάρχαιο κοσμικό μύθο τής αιώνιας επιστροφής, του θανάτου και της ανάστασης, συνδεόμενο με την αναγέννηση της φύσης. Ο αντίστοιχος αρχαιοελληνικός μύθος διασώθηκε μέσα από το ζεύγος τής θεάς Αφροδίτης και του θνητού Άδωνη, καθώς και με τον πιο ρεαλιστικό μύθο τής Δήμητρας και της κόρης Περσεφόνης και του παντοδύναμου αδελφού τού Δία, Πλούτωνα-Άδη».

Η κυρία Πολυμέρου-Καμηλάκη σημειώνει ότι «για την Ορθοδοξία, η περίοδος του Πάσχα αρχίζει με τη Σαρακοστή, μακρά περίοδο σωματικής και ψυχικής-πνευματικής προετοιμασίας, νηστείας για το καινούργιο που συμβαίνει κάθε χρόνο. ‘Πάσχα το καινόν’ και ‘πανήγυρις πανηγύρεων΄, σύμφωνα με τους πασχαλινούς ύμνους, αποτελεί για τον ελληνικό λαό λαμπρή ημέρα, καθώς και η φύση βρίσκεται στην πιο καλή της ώρα-εποχή».

Αν και, λόγω τού περιορισμού των μετακινήσεων, αυτό το Πάσχα πολλοί δεν θα βρεθούν κοντά στη φύση, υπάρχουν κάποια έθιμα τα οποία είναι δυνατό να τηρηθούν ακόμη και υπό συνθήκες περιοριστικών μέτρων, όπως αυτά που βιώνουμε αυτήν την περίοδο.

01

Ο πασχαλιάτικος οβελίας

Ερευνητές υποστηρίζουν ότι αυτός ο τρόπος παρασκευής τού αρνιού ήταν γνωστός και στους αρχαίους Έλληνες, οι οποίοι σαράντα ημέρες μετά τον θάνατο των συγγενών τους μαγείρευαν δίπλα από τον τάφο, πιστεύοντας ότι στο γεύμα συμμετέχει και ο ίδιος ο νεκρός. Στη χριστιανική παράδοση, ο αμνός συμβολίζει τον Χριστό, ο οποίος θυσιάστηκε για τον άνθρωπο. Ο Ιωάννης ο Βαπτιστής είχε παρομοιάσει τον Ιησού με τον αμνό τού Θεού που θα πάρει στις πλάτες του τις αμαρτίες τού κόσμου. Αυτήν τη χρονιά, ωστόσο, προκειμένου να αποφευχθούν οι μεγάλες συναθροίσεις και ο συνωστισμός σε πιλοτές και αυλές, το έθιμο μπορεί να τηρηθεί με το αρνί μαγειρεμένο στον φούρνο.

02

Ανάπιασμα του προζυμιού

«Μεγάλη Τετάρτη γίνεται το ευχέλαιο στην εκκλησία και ευλογούνται, εκτός των ανθρώπων, και ορισμένα αντικείμενα, όπως το αλεύρι, το αλάτι και τα αβγά, για να αποκτήσουν ιδιαίτερη δύναμη. Επίσης ‘αναπιάνουν’ (ανανεώνουν) τη ζύμη, το προζύμι τής χρονιάς για το ζύμωμα του ψωμιού. Στην παλιά Αθήνα, τη Μεγάλη Τετάρτη η εκκλησάρισσα πήγαινε από σπίτι σε σπίτι, μάζευε και μάζωνε αλεύρι και το ζύμωνε χωρίς προζύμι. Ο παπάς ακουμπούσε απάνω τον σταυρό με το Τίμιο Ξύλο και το ζυμάρι ανέβαινε. Αυτό θα ήταν το ζυμάρι τής χρονιάς. Η εκκλησάρισσα το μοίραζε κατόπιν εις τα σπίτια. Με αυτό ζύμωναν και τα λαμπροκούλουρα. Στην Κρήτη, ανάλογη συνήθεια επικρατεί τη Μεγάλη Παρασκευή, την ώρα που ο παπάς διαβάζει το πρώτο Ευαγγέλιο. ‘Καινουργιώνεται το προζύμι’, όπως λένε», περιγράφει η κυρία Πολυμέρου-Καμηλάκη.

03

Κουλούρες και κόκκινα αβγά

«Η Μεγάλη Πέμπτη ή Κόκκινη Πέμπτη (Πέφτη) είναι η κατ’ εξοχήν ημέρα τής προετοιμασίας για την Ανάσταση. Από το πρωί βάφουν τα αβγά, βάζουν το πρώτο αβγό –παλαιότερα πρόσεχαν να είναι μαύρης κότας– στο εικονοστάσι και πετούν το παλιό στο ποτάμι – παλαιότερα το κρατούσαν επτά χρόνια, για να γίνει ο κρόκος του σαν κεχριμπάρι, φυλαχτό για τις εγκύους (κρατητήρα). Με το αβγό σταυρώνουν τα παιδιά, όταν είναι άρρωστα. Και ο αριθμός των αβγών που θα βάψουν είναι ορισμένος, το δοχείο πρέπει να είναι καινούργιο και το νερό με τη μπογιά δεν χύνεται ούτε το βγάζουν από το σπίτι. Το πρώτο αβγό που έβαφαν το έβαζαν παλαιότερα στην πρώτη αυλακιά, όταν άρχιζαν να σπέρνουν, για να είναι καθαρό το σιτάρι σαν το αβγό, αλλά και για να βλαστήσει ο σπόρος», σημειώνει η κυρία Πολυμέρου-Καμηλάκη.

Στην ερώτηση γιατί βάφονται τα αβγά, απαντά: «Όταν αναστήθηκε ο Χριστός, το ‘παν σε μια χωρική κι αυτή δεν πίστεψε και είπε: ‘Όταν τα αβγά γίνουν κόκκινα, τότε θ’ αναστηθεί και ο Χριστός’. Και αυτά κοκκίνισαν. Και από τότε, τα βάφουν κόκκινα» (παράδοση της Καστοριάς). Άλλη εξήγηση είναι ότι βάφονται κόκκινα για το αίμα τού Χριστού ή για τη χαρά τής Αναστάσεως και την αποτροπή τού κακού. Για τον ίδιο λόγο αναρτούν στα παράθυρα και τα μπαλκόνια κόκκινα υφάσματα. Πηγαίνουν, κατόπιν, στην εκκλησία για να κοινωνήσουν και μετά ζυμώνουν τα κουλούρια και τα ψωμιά τής Λαμπρής. Με το προζύμι τής Μεγάλης Τετάρτης ζυμώνουν τα κουλούρια τού Πάσχα – κουτσούνες, κουζουνάκια, καλαθάκια, αβγούλες, παύλους κ.ά. Όλες οι πασχαλινές κουλούρες στολίζονται με κόκκινα αβγά. Τη Μεγάλη Πέμπτη θα ζυμωθούν οι κουλούρες, που τις προσφέρουν τη Δευτέρα τού Πάσχα στους γονείς και στους αναδόχους ως αντίδωρο για τη λαμπάδα και τα άλλα δώρα προς τα βαφτιστήρια τους. Τη Μεγάλη Πέμπτη στέλνονται και οι λαμπάδες στους βαπτιστικούς», επισημαίνει η κυρία Πολυμέρου-Καμηλάκη.

04

Το πασχαλινό τσουρέκι

Αν και φτιάχνονται όλον τον χρόνο, το Πάσχα τα τσουρέκια με το κόκκινο αβγό στη μέση έχουν την τιμητική τους. Συμβολίζουν την Ανάσταση του Χριστού καθώς το αλεύρι «ζωντανεύει» και «μεταμορφώνεται» σε ψωμί. Πρόκειται για αρτοσκεύασμα που παρασκευάζεται σε πολλές γειτονικές χώρες, με διάφορες ονομασίες. Στην Ελλάδα ονομάζεται και «λαμπροκουλούρα» ή «λαμπρόψωμο».

Σεβόμαστε την ιδιωτικότητά σας

Εμείς και οι συνεργάτες μας χρησιμοποιούμε τεχνολογίες, όπως cookies, και επεξεργαζόμαστε προσωπικά δεδομένα, όπως διευθύνσεις IP και αναγνωριστικά cookies, για να προσαρμόζουμε τις διαφημίσεις και το περιεχόμενο με βάση τα ενδιαφέροντά σας. Κάντε κλικ παρακάτω για να συμφωνήσετε με τη χρήση αυτής της τεχνολογίας και την επεξεργασία των προσωπικών σας δεδομένων για αυτούς τους σκοπούς.

Για περισσότερες πληροφορίες μπορείτε να διαβάσετε την Πολιτική απορρήτου.

Ρυθμίσεις Cookies

Παρακάτω μπορείτε να επιλέξετε ποια cookies θα επιτρέψετε σε αυτή την ιστοσελίδα. Πατήστε στην αποθήκευση ρυθμίσεων για να εφαρμόσετε την επιλογή σας.

ΛειτουργικάΗ ιστοσελίδα για να δουλέψει χρησιμοποιεί κάποια απαραίτητα λειτουργικά cookies.

ΣτατιστικάΗ ιστοσελίδα μας χρησιμοποιεί cookies για στατιστικούς σκοπούς, ώστε να μπορούμε να βελτιώσουμε το περιεχόμενο που σας προσφέρουμε.

Κοινωνικά ΔίκτυαΗ ιστοσελίδα μας χρησιμοποιεί cookies από τα κοινωνικά δίκτυα, ώστε να μπορούμε να σας δείξουμε περιεχόμενο από πλατφόρμες όπως το YouTube και το FaceBook. Αυτά τα cookies μπορεί να καταγράφουν τα προσωπικά σας δεδομένα.

ΔιαφημίσειςΗ ιστοσελίδα μας χρησιμοποιεί cookies για διαφημιστικούς σκοπούς, ώστε να μπορούμε να σας προσφέρουμε περιεχόμενο που σας ενδιαφέρει. Αυτά τα cookies μπορεί να καταγράφουν τα προσωπικά σας δεδομένα.

ΆλλαΗ ιστοσελίδα μας χρησιμοποιεί και ορισμένα cookies από υπηρεσίες που δεν εμπίπτουν στις παραπάνω κατηγορίες