Η ιδέα
Η προστασία, αποκατάσταση και, τελικά, επανένταξη ιστορικών κτηρίων και συνόλων έχει συχνά —και δικαιολογημένα— απασχολήσει τη διεθνή αρχιτεκτονική κοινότητα. Τα μνημεία αυτά, είτε πρόκειται για μεμονωμένα κτίσματα ή συγκροτήματα είτε για ολόκληρα τμήματα πόλεων, αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της εκάστοτε ιστορικής μνήμης και πολιτιστικής κληρονομιάς ενός τόπου. Τι συμβαίνει όμως με τα λιγότερο προβεβλημένα, «ευχάριστα» ή, εν τέλει, «αξιόλογα» τμήματα της ιστορίας του δομημένου περιβάλλοντός μας;
Η παρούσα πρόταση επιχειρεί να δώσει μιαν απάντηση στο παραπάνω ερώτημα, εστιάζοντας σε ένα μεταπολεμικό βιοτεχνικό κτήριο στην περιοχή της Βαλαωρίτου. Πρόκειται για τη διπλωματική εργασία σχεδιασμού με τίτλο «ReVal/aoritou: Ανασχεδιασμός μεταπολεμικού κελύφους στη Βαλαωρίτου», την οποία εκπόνησαν η Μάχη Σοφικίτη και ο Βασίλης Χαύδας, φοιτητές του Τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, υπό την επίβλεψη της αναπληρώτριας καθηγήτριας Μαρίας Δούση.
Ο τόπος
Βρισκόμαστε στην περιοχή του πρώην Φραγκομαχαλά, στις δυτικές παρυφές του ιστορικού κέντρου της Θεσσαλονίκης. Πρόκειται για μια περιοχή με ιδιαίτερη φυσιογνωμία, στην οποία κάποιος μπορεί να αναγνωρίσει στοιχεία τόσο από τον 19ο αιώνα όσο και από το μεταίχμιο και το πρώτο και δεύτερο μισό του 20ού. Συνιστώντας αναπόσπαστο κομμάτι της ευρύτερης περιοχής του κέντρου της Θεσσαλονίκης, ο Φραγκομαχαλάς αποτέλεσε σημαντικό πόλο έλξης και τόπο διαμονής Δυτικοευρωπαίων στην πόλη της Θεσσαλονίκης ήδη από την οθωμανική περίοδο. Εκεί οφείλει άλλωστε και την ιδιαίτερη ονομασία του.
Από την εποχή εκείνη και ώς τις μέρες μας, η περιοχή κοσμείται από πλήθος αξιόλογων κτισμάτων. Ενδεικτικά —λόγω και της άμεσης συνάφειάς τους με το κτήριο της πρότασης— αναφέρονται η Καθολική Εκκλησία, η πρώην Ελευθεροτεκτονική Στοά Θεσσαλονίκης, το κτήριο του Κρατικού Ωδείου, η έπαυλη Αλλατίνι και η Στοά Μαλακοπή.
Στη διάρκεια του 20ού αιώνα —και ιδιαίτερα μετά την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης— η περιοχή θα αποκτήσει σταδιακά έναν έντονα βιομηχανικό χαρακτήρα, με την ανέγερση πολυάριθμων βιοτεχνικών κτηρίων, εστιασμένων κατά πλειοψηφία στην κατασκευή ενδυμάτων (κοπτήρια ενδυμάτων και φασόν). Η συγκεκριμένη μετάβαση αφενός θα παγιώσει τον καίριο ρόλο της περιοχής στην οικονομική ζωή και ιστορία της Θεσσαλονίκης, αφετέρου θα της προσδώσει, σε μεγάλο βαθμό, τον σημερινό της χαρακτήρα: αυτόν ενός παλίμψηστου, όπου κτήρια διαφορετικών εποχών, λειτουργιών και φιλοσοφίας συνυπάρχουν, συνθέτοντας έναν ιδιαίτερα ενδιαφέροντα αστικό διάλογο — έναν διάλογο, θα πρέπει να σημειωθεί, ο οποίος δεν διεξάγεται πάντοτε με τους ευγενικότερους όρους. Ιδιαίτερα σήμερα, που η συνοικία, η οποία γνώρισε ακμή κατά το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα ως βιοτεχνικό και εμπορικό κέντρο, βρίσκεται σε διαδικασία μετάβασης, αναζητώντας μια νέα ταυτότητα μέσα από την πολιτιστική ζωή, τη νυχτερινή διασκέδαση αλλά και τη σταδιακή επανεμφάνιση της κατοικίας.
Στο πλαίσιο αυτό, το προς μελέτη κτήριο λειτουργεί ως μικρογραφία του περιβάλλοντός του: φέρει τα σημάδια μιας παραγωγικής εποχής που παρήλθε, αλλά, συγχρόνως, εμπεριέχει τη δυναμική της προσαρμογής και της ανανέωσης.
Το κέλυφος
Εστιάζοντας στην υφιστάμενη δομή του κτηρίου, εντοπίζουμε ένα τυπικό βιοτεχνικό κτήριο της δεκαετίας του 1960. Πρόκειται για μια κατασκευή οπλισμένου σκυροδέματος με οκτώ ορόφους, μεσοπάτωμα στο επίπεδο του ισογείου και υπόγειο.
Η πρώτη χρήση του κτηρίου ως γραφείων και χώρων παραγωγής ενδυμάτων (με καταστήματα στο ισόγειο) έχει, σε μεγάλο βαθμό, υπαγορεύσει τη μορφή του. Συνεχόμενες όψεις, μονοκόμματοι, μεγάλοι χώροι και εκτεταμένοι διάδρομοι είναι μερικά μόνον από τα χαρακτηριστικά του, τα οποία γίνονται αμέσως αντιληπτά από τον επισκέπτη. Πρόκειται για ένα «συμπαγές» αποτέλεσμα 10.000 τ.μ., το οποίο καταλαμβάνει ιδιαίτερα εκτεταμένο χώρο εντός του οικοδομικού τετραγώνου στο οποίο ανήκει. Η σχέση του αυτή με τα όμορα κτίσματά του τονίζεται ιδιαίτερα, καθώς το κτήριο δεσπόζει πλησίον και «πάνω» από το ερειπωμένο κτίσμα της Ελευθεροτεκτονικής Στοάς. Έτσι, εύκολα γίνεται αντιληπτό ότι η επανένταξη του συγκεκριμένου κτηρίου απαιτεί μια ενιαία μελέτη στο σύνολο της έκτασής του, η οποία θα λαμβάνει υπόψιν τη συνολική λειτουργία του εντός του οικοδομικού του τετραγώνου και θα απαντά στις ιδιαίτερες απαιτήσεις που αυτό παρουσιάζει σε όλες τις κλίμακες σχεδιασμού.
Το πρόγραμμα
Έπειτα από εκτεταμένη μελέτη, η οποία αφορούσε στη χρήση, τον χαρακτήρα και τις τάσεις ανάπτυξης της περιοχής, τις δυνατότητες του κελύφους, αλλά και ενδεχόμενες υφιστάμενες ανάγκες, αποφασίστηκε η στροφή σε ένα μοντέλο μικτής χρήσης. Αυτό θα προσέδιδε στην πρόταση και την επανένταξη του κτιρίου σημαντικά μεγαλύτερη ευελιξία, συγκριτικά με την πιο «μονολιθική» προσέγγιση του μονοχρηστικού κτηρίου.
Στη νέα δομή εντάσσονται μονάδες ατομικής και συλλογικής κατοικίας, χώροι γραφείων, άθλησης και wellness, καθώς και κατάλληλα εξοπλισμένοι χώροι μουσικής μελέτης και προετοιμασίας. Η τελευταία λειτουργία προέκυψε με αφορμή την άμεση γειτνίαση του κτηρίου με το Κρατικό Ωδείο Θεσσαλονίκης. Με την ένταξη των συγκεκριμένων χώρων, τόσο οι υπεράριθμοι φοιτητές του ωδείου όσο και το κοινό της Θεσσαλονίκης θα έχουν την ευκαιρία να τους αξιοποιήσουν. Το γεγονός αυτό (σε συνδυασμό με τη χωροθέτηση στη στάθμη του υπογείου μιας μικρής αίθουσας συναυλιών) θα μπορούσε να αναγάγει το κτήριο σε σημαντικό κύτταρο της πολιτιστικής σκηνής της περιοχής, η οποία εμφανίζεται ιδιαίτερα ακμάζουσα τα τελευταία χρόνια, ιδιαίτερα στους τομείς των εικαστικών και παραστατικών τεχνών.
Η στάθμη του ισογείου διατηρεί τον δημόσιο χαρακτήρα της, με την τοποθέτηση σε αυτήν εμπορικών καταστημάτων, αστικών εξυπηρετήσεων και ελεύθερων χώρων. Η ποσόστωση των νέων λειτουργιών είναι αντίστοιχη εκείνης που προέκυψε από τη μελέτη των χρήσεων της ευρύτερης περιοχής.
Η πρόταση
Η πρόταση βασίζεται στη διατήρηση του φέροντος οργανισμού του κτηρίου, ενώ οι όψεις και επιλεγμένα τμήματα καθαιρούνται, ώστε να δημιουργηθεί ένα νέο αρχιτεκτονικό περίβλημα.
Η νέα λειτουργική οργάνωση προτείνει μια δομή μικτής χρήσης. Στο ισόγειο χωροθετούνται εμπορικά καταστήματα και καταστήματα εστίασης. Έτσι, ενισχύεται η σύνδεση με τον δρόμο και την καθημερινή κίνηση της γειτονιάς. Στους επάνω ορόφους απαντούν κατοικίες και γραφεία, δημιουργώντας ένα υβριδικό περιβάλλον εργασίας και κατοίκησης. Ο διαχωρισμός των λειτουργιών στους ορόφους πραγματοποιείται σε κατακόρυφες ζώνες.
Στο καθαιρούμενο τμήμα του υπογείου ένας χώρος εκδηλώσεων έρχεται να λειτουργήσει ως σημείο αναφοράς για την κοινότητα και να φιλοξενήσει πολιτιστικές δράσεις, ενώ ο ακάλυπτος χώρος του ισογείου αφήνεται ελεύθερος, εν είδει «πλατείας». Μια σειρά αναβαθμών συνδέει τα δύο επίπεδα, ενοποιώντας τον δημόσιο χώρο.
Σε επίπεδο μορφολογικών χειρισμών, τα τμήματα τα οποία καθαιρούνται δημιουργούν κατακόρυφες «τομές» στο σύνολο του ύψους του κτηρίου. Αυτές λειτουργούν είτε παραλαμβάνοντας τους νέους πυρήνες κατακόρυφης κυκλοφορίας είτε ως διαχωριστικές ζώνες, εξασφαλίζοντας τον πρακτικό και αντιληπτικό διαχωρισμό των επιμέρους λειτουργιών, αλλά και τον επαρκή αερισμό των νέων δομών. Έτσι, το κτήριο «διασπάται» αντιληπτικά σε τρεις μικρότερες μονάδες, οι οποίες διαχωρίζονται ως προς τη χρήση τους, αλλά και, ώς έναν βαθμό, ως προς τον χειρισμό των όψεών τους. Έτσι, τα τμήματα τα οποία φιλοξενούν κατοικίες «δανείζονται» στοιχεία της οικίας σε όρους αστικής γλώσσας (όπως ημιυπαίθριοι χώροι και εξώστες και ηπιότερα ανοίγματα), ενώ στις μονάδες γραφείων και επαγγελματικών χώρων η χρήση του γυαλιού είναι πιο εκτεταμένη. Στην περίπτωση αυτή, πραγματοποιείται κατάλληλη επένδυσή τους με φίλτρα αποτελούμενα από κεραμικά στοιχεία. Έτσι επιτυγχάνεται η σκίασή τους και η εξασφάλιση ιδιωτικότητας στα σημεία όπου αυτό κρίνεται απαραίτητο. Στοιχεία του φέροντος οργανισμού αφήνονται εμφανή στο σύνολο της πρότασης, ως αναφορά στην προϋπάρχουσα δομή, αλλά και ως στοιχείο ενοποίησης της πρότασης.
Μέσα από το συγκεκριμένο παράδειγμα, η εργασία αυτή έρχεται να υπογραμμίσει τη σημασία της προσαρμοστικής επανάχρησης κτηρίων που δεν ανήκουν απαραίτητα στο «επίσημο» απόθεμα της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς, αποτελούν ωστόσο κρίσιμα ίχνη της πρόσφατης ιστορίας των πόλεών μας. Μετατρέποντας το κτήριο σε ζωντανό οργανισμό, επιδιώκεται όχι μόνον η λειτουργική του αναγέννηση, αλλά και η ένταξή του στη σύγχρονη αστική αφήγηση, ως γέφυρας ανάμεσα στο παρελθόν και το μέλλον.
